20برخى فقط مذموم به قبح فاعلى مىدانند.
ح) اگر قائل شديم كه خوردن قرصهاى ياد شده مطلقاً حرام است و يا در صورت وجود ضرر آن را حرام شمرديم و واقعاً نيز ضرر داشته باشد و با اين حال، مكلف از اين قرصها استفاده كرد و عادت ماهانۀ او تأخير افتاد، گرچه مرتكب فعل حرام شده ولى احكام شخص طاهر بر او جارى است و بايد عبادات خود را انجام دهد. بايد گفت اينجا از مصاديق مسألۀ «ترتب» نيست و اختلافات مربوط به باب ترتب و امكان و استحالۀ امر به مهم در اينجا جارى نيست.
ط) احكام بانوان از جهت استفاده از قرصها متفاوت است. ممكن است آن قرصها براى خانمى، اثرى داشته باشد و براى خانم ديگر اثرى ديگر، و قهراً حكم هر كدام متفاوت است و مرجع در اين موارد پزشكان هستند.
ى) اگر پزشك كه خبره است و كسى كه در حكم پزشك است، بگويد اين قرصها ضرر ندارند، اعتماد كردن به كلام آنان جايز است به شرط آنكه مورد وثوق باشند.
ك) براى پذيرش و اعتماد به نظريۀ پزشك، تعدّد لازم نيست، بنابراين، قول يك پزشك (خبره و موثق) قابل اعتماد است.
ل) اگر علم داشت كه قرص ضرر ندارد، درحالىكه اين علم خطا بود و واقعاً ضرر وجود دارد، در اينجا شخص مرتكب حرام نشده و چنانچه آنها را بخورد گناه نكرده است.
م) مقصود از ضرر در اين مسأله چيست؟ آيا هر نوع ضررى موجب حرمت مىشود؟ آيا خوردن هر چيزى كه بر بدن انسان ضرر دارد حرام است؟ پاسخ آن است كه گرچه معروف است ضرر زدن به خود حرام مىباشد ولى اثبات اين ادعا مشكل است. اگر ضررى مصداق «القاى نفس در تهلكه» باشد، از نظر عقل و شرع، قبيح و حرام است. اما چيزى كه ضرر جانى نباشد، نمىتوان ادعا كرد كه حرام است؛ مثلاً پرخورى براى انسان ضرر دارد، يا خوردن شيرينى و چربى ضرر دارد، آشاميدن آب قم، تنفس در هواى آلودۀ شهر تهران و صدها نمونه از اين قبيل كه مسلماً بر انسان و سلامتى او ضرر دارند، هيچ فقيهى نمىتواند حكم به حرمت اينها صادر كند. بنابراين، گرچه فقها فرمودهاند: خوردن قرص براى جلوگيرى از عادت ماهانه، اگر ضرر داشته باشد جايز نيست، ولى اين كلام را بايد مقيد و محدود كنيم به ضررى كه منجر به خطر جانى مىشود و مصداق القاى نفس در تهلكه است و عرف عقلا