115«از نوشتهها و راويانى كه در اين تأليف بهره بردهام؛ احمدبن عبيد الله بن عمار، از على بن محمدبن سليمان نوفلى، از پدرش، از احمد بن سليمان بن ابى شيخ و عمر بن شبّه نميرى از پدرش، و على بن عباس مقانعى، از محمد بن حسن مزنى، از احمد بن حسن مروان و حسن بن محمد مزنى، از على بن محمد بن ابراهيم، از بكر بن صالح، از عبدالله بن ابراهيم جعفرى و همچنين از نسخهاى كه به خط احمد بن حرث خرّاز بود.

من در بسيارى از مواقع روايات مشابه راويان مختلف را با هم تركيب كرده و با لفظ «قالوا» آوردهام، مگر اينكه روايت اختلاف اساسى با ساير روايات داشت. در اين صورت، آن روايت و آن راوى را جداگانه آوردهام.»

كتاب اخبار فخ

شناخت ما از اين كتاب تازگى دارد و به سال 1995م. /1374ش. بر ميگردد؛ يعنى زمانى كه ماهر جرار آن را با استفاده از نسخههاى خطى موجود در كتابخانههاى برلين و جامع صنعا، تصحيح و با مقدمهاى بسيار ارزشمند و محققانه به چاپ رسانيد. ¹اين كتاب تأليف احمد بن سهل رازى است كه هيچ آگاهى از او در دست نيست، اما تحقيق اسانيد او نشان ميدهد كه در اواسط قرن سوم و اوايل قرن چهارم هجرى ميزيسته و از ابوالفرج اصفهانى مؤلف مقاتل الطالبيين (متوفاي359ق.) بزرگتر است. ²ماهر جرار ميگويد: احتمالاً زمان تأليف كتاب حد فاصل بين امامت ناصر للحق حسن الاطروش (م.304ق.) و داعى حسن بن على (م.316ق.) بوده كه براى پيروان مذهب زيديه در ديلم ايران نوشته شده است. ³وى براى اثبات نظريۀ خود، چنين مينويسد:

«توجه خاص مؤلف به اخبار دعوت و خروج حسين بن على، يحيى و ادريس و پسران عبدالله محض و عدم پرداختن به شرح احوال دور و نزديك آنها قبل از خروج، چنين نشان ميدهد كه اين كتاب اساساً براى پيروان اين مذهب نوشته شده باشد. ⁴شايد عدم دسترسى عموم به اين كتاب هم به همين علت بوده است.

منابعى كه احمد بن سهل از آنها بهره برده، عبارت اند از:

1. كتاب «خروج صاحب فخ و مقتله» ، تأليف عبدالله بن ابراهيم بن محمد بن على عبدالله