90عرفات به مشعر الحرام، سفر سوم (من الحقّ إلى الخلق بالحقّ) آغاز خواهد شد و همينطوركه جريان اوّل در عمره - كه از احرام شروع شده بود - به خوبى منطبق به سفر اوّل مىشود؛ جريان دوم نيز كه از احرام حج با عرفات بود، كاملاً منطبق با سفر دوم است؛ بهخصوص كه در سرزمين عرفات با تحقّق توجّهات روحانى و معارف و مشاهدات ربّانى اين سفر تكميل مىشود.
آرى در عرفات همۀ فيضها و تجلّيات انوار معارف و حقايق، از جانب خداوند متعال بوده و چيزى به جز زمينه و مستعد ساختن خود، از عهدۀ بنده برنمىآمد و از اين لحاظ اشارهاى به اين جهت نشد؛ ولى در مشعركه در سفر سوم است، به ذكر الهى اشاره شد و كلمۀ «شعور» نيز كه به معناى ادراك دقيق و احساس لطيف است، با اين مرحله كه پس از پايانيافتن مرحلۀ عرفان و شهود و اسماء است، متناسب خواهد بود.
آرى، سالك تا حقيقت ادراك و احساس دقيق و لطيف را درنيافته و قدرت تمييز و تشخيص امور خارجى را با نيروى غيبى حق تعالى (بالحقّ) پيدا نكرده است، نخواهد توانست در اين مرحله موفّق باشد.
پس از اين مرحله، سفر چهارم آغاز مىشود و آن سفر «من الخلق إلى الخلق بالحقّ» است و در اينجا، توجّه او به انجام وظايف الهى و عمل به تكاليف و دستورهاى دينى و هدايت بندگان خدا و تعليم و تربيت آنها و سير آنان به سوى پروردگار متعال - كه سفر اوّل از اسفار گذشته است - خواهد بود و به اين معنا اشاره مىفرمايد آيۀ ( وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُم ) ؛ يعنى، پيوسته و در همۀ امور، عنوان «بالحقّ» را منظور بدار. پس سالك در هدايت و دستگيرى بندگان خدا، تمام خصوصيات سلوك و جزئيات سير خود را در نظر داشته باشد و مطابق آنچه گام برداشته، از جهت عمل و فكر و اخلاق و توجّه و اخلاص، با كمال دقّت به ديگران تذكّر بدهد. . . 9
حج بود در نزد ما توحيد ذات
10