82اديان ديگر چنين اتفاقى افتاده است. امروزه مسلمانان به همانگونه و با همان شرايطى روزه مىگيرند كه در گذشته مىگرفتند، حال آنكه روزه در نزد مسيحيان، زمان، مدت، كيفيت و الزامش تغييرات فراوانى را شاهد بوده است. تكاليف و واجبات عبادى و غير عبادى يك مسيحى، متعلق به هر كليسايىكه باشد، در يك قرن پيش متفاوت بوده با تكاليف و واجبات يك مسيحى در روزگار ما. امّا در مورد مسلمانان مسأله اين گونه نيست.
احتمالاً به همين علت است كه هم اكنون حج مهمترين اجتماع منظم و ساليانۀ عبادى دنياى ما است. در حالىكهدر گذشته چنين نبود. تحوّلات زمان، نه در اصل وجوب حج تغييرى ايجاد كرده و نه در آداب و رسوم و فرهنگ عبادى آن؛ چرا كه اين همه، در خودِ اسلام ريشه دارد.
آداب و رسوم و نتايج تربيتى - فرهنگى حج
آن گونهكه از قرآن مجيد و روايات و متون اسلامى بر مىآيد، مناسك حج4 به دوران حضرت ابراهيم (ع) باز مىگردد. ابراهيم و اسماعيل پس از آنكه خانۀ كعبه را بنا نهادند، از خداوند خواستند كه آن دو را مطيع و فرمانبردار خويش قرار دهد و شيوۀ پرستش و انجام حج را به آنها بنماياند.5 اين بدان معنا است كه آداب و رسوم حج مسبوق به سابقهاى است كه به ايام ابراهيم خليل بر مىگردد.
در سياق همين آيات، قرآن مىفرمايد: «به ابراهيم و اسماعيل عهد كرديم كه خانۀ مرا براى طواف كنندگان و مجاوران و نماز گزاران پاكيزه داريد.»6 و در جاى ديگر مىفرمايد: «. . . به ابراهيم گفتيم - خانۀ مرا براى طواف كنندگان و قيام كنندگان و ركوع كنندگان سجده كننده، پاكيزه دار.»7
اين آيات نشان دهندۀ آن است كه مناسك حج و يا شيوهها و روشهاى عمل عبادى حج، از سوى خداوند به ابراهيم الهام شده؛ همچنان كه خداوند از ابراهيم مىخواهد مكان حج را پاكيزه دارد. و اين بدين معنا است كه حج عملى است عبادى كه حداقل به روزگار جناب ابراهيم (ع) باز مىگردد. اگرچه رواياتى وجود دارد كه اين زمان را به قبل از آن حضرت بر مىگرداند، امّا احتمالاً اين به معناى تقدّس مكان حج از نخستين ايام آفرينش زمين است و نه فريضه بودن آن براى مكلفين.8
اگر حج را عملى عبادى و نه مجموعهاى از آداب و رسوم لحاظ كنيم، شرط صحت آن قصد قربت است و اينكه بايد صرفاً به انگيزۀ اطاعت از خداوند - و نه هيچ انگيزۀ ديگر - انجام گيرد تا بتواند مقبول شود. اين درست است كه قصد قربت شرط صحت هر عبادتى است، امّا اين شرط در مورد حج با تأكيد بيشترى مورد توجه است. قرآن مىفرمايد:
«حج بايد در ماههاى شناخته شده انجام پذيرد. . . و هركار خوبى كه انجام دهيد، خداوند بدان آگاه است و رهتوشه برداريد كه بهترين ره توشه پرهيزكارى و تقوا است. اى خردمندان از من پروا كنيد.»9
و سپس چنين ادامه مىدهد:
«چون از عرفات رهسپار شديد، پس خداوند را در مشعرالحرام ياد كنيد. و او را همانگونه كه هدايتتان كرده، به ياد آوريد. . . سپس از همانجا كه مردمان رهسپار مىشوند، رهسپار شويد و