137چنين ارتباطى فرستنده وگيرندۀ پيام، يكديگر را نميبينند؛ مانند ارتباط مؤلف وخوانندگان كتاب او.
در ميان انواع ارتباطها، ارتباط مستقيم، صميمانهترين وكاملترين ارتباط است، ولى از نظر تعداد افراد زير پوشش و همچنين از لحاظ وسعت زمانى و مكانى محدود ميباشد.
ه-) ارتباط فردى وارتباط جمعى
ارتباط فردى يا خصوصى، ارتباطياستكه معمولاً ميان دويا چند نفر رخ ميدهد وبيشتر حالت مستقيم و شخصى دارد. ارتباط جمعى ارتباطى است كه ميان يك نفر و يك گروه يا گروهى اندك با گروه زياد برقرار ميشود كه ممكن است مستقيم و غير مستقيم باشد؛ مانند سخنرانى در سالنهاى پرجمعيت، كلاسهاى آموزشى زائران بيت الله الحرام و يا ارتباطيكه از طريق مطبوعات وساير وسايل ارتباط جمعى (صدا و سيما و. . .) با گروههاى وسيع انسانى ايجاد ميشود. اين دو گونه ارتباط، در چند وچون كار و چگونگى اثرگذارى، با يكديگر متفاوتاند. ارتباط روحانى كاروان دركلاس و زمان تدريس از نوع ارتباط جمعى استكه يك فرد با گروه دارد. اما ارتباط شخصى روحانى كاروان با افراد خاص، در خارج از جلسۀ آموزشى (مثلاً در اتاق روحانيكاروان و يا در لابى هتل و. . .) ميتواند فردى باشد؛ بهويژه وقتيكه زائر به تنهايى براى مشاوره و يا سئوال شرعى به روحانيكاروان رجوع مى‌كند. البته اگر چند زائر براى پرسش يا طرح ديگر مسائل آموزشى به روحانى مراجعه كنند، در اين صورت ارتباط جمعى خواهد بود.
و) ارتباط يك جانبه و ارتباط دو جانبه
وقتى انتقال پيام از فرستنده آغاز و به گيرنده پايان يابد وگيرنده واكنشى نشان ندهد، ارتباط يك طرفه يا يك جانبه خواهد بود؛ مانند ارتباط از طريق رسانۀ ديدارى (سيما) و مطبوعات. اما ارتباط دو جانبه يا چند جانبه، ارتباطى استكه همواره نقش فرستنده وگيرنده، در جريان ارتباط، عوض مى شود و فعاليتهاى ارتباطى بعدى بر اساس واكنش گيرنده و فرستندۀ پيام تعيين ميشود؛ مانند: ارتباط مستقيم روحانيكاروان و زائران در جلسۀ آموزشى كه ارتباط دو طرفه معمولاً مؤثرتر از ارتباط يك طرفه است. از اين رو، روحانيون محترم كاروان ها بايد بكوشند از اين ارتباط بهره گرفته و از متكلم وحده بودن بپرهيزند كه در غير اين صورت، صرفاً كار ضبط صوت را انجام خواهند داد و تأثيرگذارى علمى و عمليشان به شدت كاهش خواهد يافت.