136اگر ارتباط متكى به طرح وبرنامهريزى قبلى و حسابشده باشد، آن را «ارتباط ارادى» و اگر بدون طرح وبرنامهريزى قبلى صورتگيرد، «ارتباط غير ارادى» نامند؛ مثلاً روحانيكاوانيكه قبل از رفتن به جلسۀ آموزش (كلاس) ، براى انتقال مفاهيم علمى خود، دانش پايه وسطح علمى زائران و همچنين علاقۀ زائران ومخاطبين خود را در نظر ميگيرد و براى تدريسخود، طرح درس وچارچوب بحث را تهيه ميكند، روش ارتباط ارادى را اتخاذ كرده است.
البته برقرارى ارتباط، هميشه لازم نيست همراه با اراده، تصميم و زمينهسازيهاى قبلى باشد. بلكه ممكن است فرستندۀ پيام و فرد ارتباط برقراركننده، به مناسبتى، مطلب وپيامى را اعلامكند ويا رفتارى را از خود بروز دهد كه اين مطلب وپيام در فرد ديگرى كه مورد نظرش نيست، تأثير بگذارد و ايجاد عمل يا احساس مشخصى كند. تعاملات احساسيكه در كلاس درس صورت ميگيرد، از نوع ارتباطهاى غير ارادى است. همين است كه استاد (روحانى كاروان) بايد توجه كندكه تمام تعاملات غير ارادى وارادى وى، از منظر زائر، قابل تحليل و بررسى است و هر حرف يا حركتى ممكن است تأثير مثبت يا منفى داشته باشد.
ج) ارتباط رسمى وارتباط غير رسمى
منظور از ارتباط رسمى، آن دسته از روشهاى ارتباطى است كه در سطح وسيع ودر محيطهاى رسمى انجام ميگيرد. ارتباط جمعى و ارتباطيكه در سازمانها و نظامهاى ادارى وآموزشى جهت ابلاغ آييننامهها و مقررات، با زيردستان بر قرار ميگردد، «ارتباط رسمى» ناميده ميشود.
ارتباط غير رسمى به ارتباطى گفته ميشودكه ميان دو نفر يا دو گروه، به طور عادى و غيررسمى اتفاق صورت ميگيرد. چنين ارتباطى، معمولاً صميمانهتر و عميقتر از ارتباط رسمى است و بيشتر مخصوص گروههايى است كه با هم روابط نزديك و چهره به چهره دارند. ارتباط روحانى كاروان و زائر نيز از اين نوع ارتباط است.
د) ارتباط مستقيم و ارتباط غير مستقيم
ارتباط مستقيم، ارتباطى است كه بدون واسطه، ميان شخص و مخاطب ايجاد ميشود. چون در چنين ارتباطى، پيام بهطور مستقيم ميان دو شخص يا يك فرد با گروه و افراد، مبادله ميشود. در اينگونه ارتباط، فرستنده وگيرندۀ پيام معمولاً ميتوانند نقش خود را به نوبت تغيير دهند. اما ارتباط غير مستقيم (با واسطه) بر خلاف ارتباط مستقيم، چهره به چهره نيست وجنبۀ شخصى ندارد؛ زيرا معمولاً در