132بكند.» (تذكرۀ المتقين، ص7)

- مولانا نيز در شعر معروف خود با مطلع:

اى قوم به حج رفته كجاييد، كجاييد معشوق همينجاست بياييد بياييد

معشوق تو همسايه و ديوار به ديوار در باديه سرگشته شما در چه هواييد

بيان مى كند كه:

آن خانه لطيف است، نشانهاش بگفتيد از خواجۀ آن خانه، نشانى بنماييد

ملاحسين كاشفى، هم در لباب مثنوى ميگويد:

«و آن (حج) دو نوع است؛ يكى قصد كوى دوست و آن حج عوام است و يكى ميل روى دوست و آن حجِ خاصِ انام است.» (لب لباب مثنوى، ص55)

باز مولانا در جايى ديگر ميگويد:

حج زيارت كردنِ خانه بود حج ربّ البيت، مردانه بود

به عبارت ديگر به اعتقاد بسيارى از عارفان، آنچه اهميت بيشترى دارد زيارت صاحب خانه است نه خانه. جامى هم در شعرى كه در توصيف كعبه دارد آورده:

نهاده خلق حرم سوى كعبه روى عبادت من از ميان همه روى دل به سوى تو كردم

مرا به هيچ مقامى نبود غير تو نامى طواف و سعى كه كردم به جستجوى تو كردم

به موقف عرفات ايستاده خلق دعا خوان من از دعا لب خود بسته گفتگوى تو كردم

فتاده اهل منا در پى منا و مقاصد چو جامى از همه فارغ، من آرزوى تو كردم

نكتۀ ديگر آن است كه عارفان هدف نهايى انواع عبادات و از آن جمله حج را شناخت خداوند به وسيلۀ رسيدن به كُنهِ عبادات و دورى از هواى نفس دانستهاند. انسان بايد آگاه باشد كه منظور از انجام هر طاعت، چيست و هر عبادتى چه هدفى را دنبال ميكند.

آيت الله بهارى آوردهاند:

«بدان غرض از تشريح اين عمل شريف (حج) ، لَعَلّ اين باشد كه مقصود اصلى از خلقت انسان «معرفۀ الله والوصول إلى درجۀ حبّه والأنس به، ولا يمكن حصول هذين الأمرين إلاّ بتصفيۀ القلب. . .» است. (تذكرۀ المتقين، ص2)

هم ايشان فرمودهاند:

«. . . كسيكه ارادۀ حج دارد، اوّلاً بايد قدرى تأمل در نيت خود بنمايد. هواى نفس راكنار گذارد، ببيند غرضش از اين سفر، امتثال امر الهى و رسيدن به ثواب و فرار از عقاب اوست يانه. . . ؟»