130السلام - نشنيدهاى كه او را پرسيدند: «اَين الله؟ فَقال: فى قُلوب عِبادِهِ المُومنينِ» ؛ «خدا كجاست؟ گفت: در دل بندگان خود» . «قَلبُ المُومن بَيتُ الله» اين باشد. دل طلب كن كه حج، حج دل است. دائم كه گويى دل كجاست؟ دل آنجاست كه «قَلبُ المُؤمِنُ بَينَ اِصبَعينِ مِن أصابِعِ الرَحمنِ» ؛ «دل مؤمن ميان دو انگشت از انگشتان خداوند است. (تمهيدات، صص92 و93)
«اى عزيز، حجّ صورت، كار همه كس باشد؛ اما حج حقيقت نه كار هر كسى باشد. در راه حج زر و سيم بايد فشاندن، در راه حق جان و دل بايد فشاندن. اين كه را مسلّم باشد؟ آن را كه از بند جان برخيزد. مَنِ اِستطاع اِليه سَبيلاً اين باشد. (تمهيدات، ص93)
به عبارت ديگر، كعبۀ گِل وقتى ارزش دارد كه ما را به كعبۀ دل برساند. بانوى بزرگِ شعر فارسى، پروين اعتصامى نيز در مناظرهاى زيبا كه ميان «خانۀ كعبه» و «دل» برپا كرده، به اين امر اشاره مى كند و از قولِ دل در پاسخ به كعبه چنين ميگويد:
بدو خنديد دل آهسته كاى دوست ز نيكان، خود پسنديدن نه نيكوست
چنان رانى سخن زين تودۀ گِل كه گويى فارغى از كعبۀ دل
تو را چيزى برون از آب و گِل نيست مبارك كعبهاى مانند دل نيست
تو را گر ساخت ابراهيم داور مرا بفراشت دست حىّ داور. . .
تو را در عيدها بوسند درگاه مرا باز است در، هرگاه و بيگاه
تو را گر بنده اى بنهاد بنياد مرا معمار هستى كرد آباد. .
در اينجا نيست شمعى جز رخ دوست و گر هست انعكاس چهرۀ اوست. . .
(ديوان پروين اعتصامى، ص207)
- ملاحسين كاشفى، عارف بزرگ سدههاى نهم و دهم هجرى نيز در لبّ لباب مثنوى در رشحۀ پنجم در بيان حج آورده:
«. . . چنانچه در ظاهر كعبهاى است قبلۀ خلق و آن از آب و گِل است؛ در باطن نيز كعبهاى است منظور نظر حق و آن دل صاحبدل است. اگر كعبۀ گِل محلّ طواف خلايق است؛ كعبۀ دل مطاف الطاف خالق است، آن مقصود زوّار است و اين، مهبط انوار. آنجا خانه است و اينجا خداوند خانه.» (لب لباب مثنوى، ص55)
آيت الله بهارى هم در ابتداى آداب حج و پيش از پرداختن به هر موضوع ديگرى، به همين مورد اشاره كرده و نوشتهاند: