78اين روايت را بخارى در باب «جنبندگانى كه كشتن آنها حرام است» نقل مىكند:
«اين غار از سمت كوه، مُشرف به يمن، پشت مسجد خَيف قرار دارد و در منا غارى است مشهور. از پيشينيان اينگونه نقل مىشود و خداوند داناست.»13
از تأليفات مهم فاسى در اين باره، مطالبى است كه در باب «بيست و دوم» آورده است. باب ياد شده، از اماكنى در مكۀ مكرمه ياد مىكندكه متعلّق به مناسك هستند. ايشان در اين راستا بيست و شش مكان را نام مىبرند. ترتيب اين اماكن كه به تفصيل دربارۀ آنها سخن گفته، طبق حروف «الف - با» است.
علامه جمال الدين محمد جار الله بن محمد نور الدين بن ابو بكر بن على بن ظهرۀ القرشى المخزومى (وفات: 986) بخش پايانى كتاب «الجامع اللطيف فى فضل مكۀ و أهلها و بناء البيت الشريف» را به بيان اماكن مهم و ارجمند مكه و پيرامون آن (مشاهد، زادگاهها، خانهها، مساجد، كوهها، آرامگاهها و مانند آن) اختصاص داده كه زيارت مىشوند و فضيلت آنها داراى شهرت است.
وى در آغاز، به بيان زادگاهها پرداخته، مىنويسد:
1. «محل تولد سرور ما، پيامبرخدا (ص) ، ارجمندترين زادگاهها» ، اين مكان در مكه و در جايى است كه به «سوق الليل» شناخته مىشود. مشهور است كه اينجا زادگاه پيامبر (ص) مىباشد.»
جمال الدين محمد جار الله در ادامه افزوده است: «اينكه سوق الليل زادگاه پيامبر (ص) است، سخنى است مشهور و نقل شده از پيشينيان. در گذشته، رسم بر اين بود كه شب دوازدهم ربيع الأول قاضى شافعى مكه، پس از گزاردن نماز مغرب، خود را آمادۀ زيارت اين مكان شريف مىكرد. وى اين كار را به همراه جمع بزرگى، از جمله حضور قضات سهگانه، بيشتر فقهاى برجسته و اهل فضل، با جمعيتى عظيم انجام مىداد و براى اين كار از فانوسهاى فراوان و شمعهاى بزرگ استفاده مىشد. . .»14 وى در ادامه، به بيان تفصيلى اين اماكن مىپردازد كه ما اكنون به طور فشرده، آنها را بر مىشماريم:
2. «زادگاه حضرت فاطمه3، دختر سرور ما پيامبر (ص)» كه در خانۀ مادرش خديجه3 در كوچهاى به نام «كوچۀ حجر» واقع شده است.
طبرى نام اين خانه را «دار خزيمه» خوانده است. . . بخش مهمى از اين خانه، به شكل مسجد است. در آن، گنبدى استكه «گنبد وحى» اش ناميدهاند. در كنار اين گنبد جايى است كه مردم از آن ديدن مىكنند و آن «المختبأ» نام دارد. برخى گمان كردهاند كه پيامبر (ص) براى در امان بودن از سنگهاى مشركان، در اين مكان پنهان مىشدند. البته اين، سخنى است بىپايه.
3. «زادگاه مولاى ما على بن ابى طالب7» و آن، در محلى معروف به شعب على15 است.16 اين مكان، روبهروى زادگاه پيامبر (ص) واقع شده و از سمت كوه، در بالاى اين زادگاه قرار گرفته است. آنجا نقطهاى است كه براى اهالى مكه مشهور بوده و اختلافى در آن نكردهاند. در ورودى آن، سنگى است كه بر آن نوشتهاند: «اينجا زادگاه اميرالمؤمنين على ابن ابى طالب است. در اين محل پيامبر (ص) پرورش يافت. . .» گفتهاند: زادگاه حضرت على7 در دل كعبه است. اما نووى در كتاب تهذيب الاسماء و اللغات آن را ضعيف مىداند.
4. «زادگاه حضرت حمزۀ بن عبدالمطّلب، عموى گرامى پيامبر (ص)» ، و آن در بخش فرودست مكه و در مسير بركۀ ماجن واقع است. مكّيان آنرا بركۀ ماجد گويند كه اشتباه است. مرحوم فاسى گويد: مطلبى كه نشانۀ صحت اين سخن باشد نيافتم. بلكه بايد گفت: درستى اين سخن جاى تأمل دارد؛ زيرا در اين جا محلّى براى بنىهاشم نبوده است. البته خداوند آگاهتر است.
5. «جايى كه گفته مىشود زادگاه عمربن خطاب است» . فاسى اين مطلب را ضعيف شمرده، مىگويد: «در اين باره چيزى نمىدانم كه بتوان از آن كمك گرفت. . .»17
6. جايى كه گفتهاند زادگاه [امام] جعفر صادق [(ع)] است.18
* * *
جمال الدين محمد جار الله در ادام معرفى «خانههاى متبرك» بار ديگر اين بحث را دنبال كرده، اما اين بار به اعتبار «معرفى مساجد مكه» به شناسايى اين خانهها پرداخته است. از خانههايى كه بر شمرده، «خان ارقم بن ابى