79ارقم مخزومى» است كه امروزه به «دار الخيزران» مشهور است. اين خانه در نزديكى صفا واقع شده و در آن مسجدى است از آن ديدار به عمل مىآيد؛ زيرا پيامبرخدا (ص) درآغاز اسلام، از اين خانه به دعوت پنهانى خود مىپرداخت. عمربن خطاب، حمز بن عبدالمطّلب و ديگران در اين مسجد مسلمان شدند. ياران پيامبر (ص) در اين خانه گردهمآيى داشتند. به همين دليل داراى فضيلت فراوان است. اين مسجد را خيزران، كنيز مهدى عباسى بنا كرده است. . . .»19
جمال الدين محمد، در ادامه، همچنين از «خان عباس بن عبدالمطّلب2» را نام برده، مىنويسد:
«اين خانه اكنون منزلگاه فقيران در مسعاى20 بزرگ است. بر ديوار اين مسجد دو ميلۀ سبز رنگ است كه حركت در ميان آنها به هنگام سعى سنت است.»21
وى از مساجد موجود در منا و اطراف آن، كه در روايات از آنها نام برده شده، ياد مىكند و مىگويد: «برخى از اين مساجد تا به امروز مشهور و شناخته شدهاند. برخى از اين مساجد نيز در مكه و بيرون آن هستند ولى كسى آنها را نمىشناسد.» اين عالم اسلامى، در ادامه، از مساجد معروف زمان خود كه از جملۀ آنها «مسجد البيعه» ، «مسجد جن» و «مسجد الاجابه» است نام مىبرد كه در زمان ما نيز مساجدى مشهور هستند.»
جمال الدين محمد، همچنين به هنگام بيان مساجد موجود در منا و سمت و سوى آن، از «مسجد بيعت» و «مسجد نحر» نام برده كه بين جمرۀ اول و جمرۀ ميانى و در سمت راست مسير منتهى به عرفه واقع است. و مىگويد: مسجد ديگر، «مسجد كبش» است كه در سمت چپ مسير منتهى به عرفه، در دامنۀ كوه ثبير واقع است. «مسجد عايشه» نيز از اين مساجد است كه در دامنۀ كوه روبهروى ثبير قرار دارد. «مسجد خَيف» نيز از مساجد ياد شده است. مسجد ديگرى نيز هست كه در كوهپايۀ مشرف به مسجد خيف است. طبق نقل صغانى، نام آن، «مسجد ضب» مىباشد. همچنين نام آن صفايح و يا صابح نقل شده است. . . ومشهور به «غار المرسلات» است. اين غار تا به امروز مكانى است مشهور. در صحيح بخارى بابى است با عنوان «جنبندگانى كه كشتن آنها حرام است» و در آن، از ابن مسعود در بارۀ غارى كه در آن سورۀ «مرسلات» نازل شد، روايتى نقل گرديده كه مىگويد:
«ما در منا، با پيامبر در غارى بوديم كه سورۀ مرسلات بر ايشان نازل شد. پيامبر اين سوره را تلاوت مىكردند و من نيز براى افراد حاضر در اين غار واگويه مىكردم. هنوز تلاوت اين سوره تمام نشده بود كه ناگهان مارى به سمت ما جهيد. پيامبر (ص) فرمود: مار را بكشيد. ما آن را فرارى داديم و رفت. پيامبر (ص) فرمودند: همانگونه كه شما از شر مار حفظ شديد من هم از شر شما حفظ شدم.»
از ديگر مساجد اين منطقه، «مسجد عرفه» است كه در آن، امام22 نماز مىخواند. اين مسجد نيز مشهور است.
همچنين «مسجد تنعيم» است كه عايشه پس از حج خود، در سال حَجّۀ الوداع از آنجا معتمر شد. . .23
علامه جمال الدين محمد بن ظهيره به نام بردن از مساجد غير مشهورى مبادرت مىكند كه ازرقى آنها را ذكر كرده است. وى مىنويسد:
«اما مساجدى كه ازرقى نام برده و امروزه مشهور نيستند، پنج باب است:
1. مسجدى در بالاترين نقطۀ مكه، واقع در ميان شعب ابن عامر كه امروزه به شعب عامر مشهور است. . .
2. مسجدى در اجياد، كه گفته مىشود پيامبر (ص) در نقطهاى از آن تكيه داده است. ازرقى مىنويسد: دانشمندان اين سخن را انكار مىكنند و مىگويند: پيامبر (ص) در اجياد صغير نماز گزارده است. اما به طور قطع نمىتوان محل نماز ايشان را تعيين كرد. بلكه برخى از روى حدسى بى پايه، اين نقطه را مشخص مىكنند.
3. مسجدى واقع در بخش بالاى مكه در برابر مسجد حرس، كه به آن «مسجد شجره» گفته مىشود. نقل مىكنند كه پيامبر (ص) در مسجد حرس بود. درختى را كه