73
شرايط امن بودن راه از نظر فقها
فقها در بارۀ شرايط وجوب حج از «تخليۀ الطريق» يا «تخليۀ السرب» از آن ياد مىكنند؛ يعنى اينكه راه امن باشد. اگر تنها يك راه باشد و دشمن هم باشد كه لازمۀ تأمين راه پرداخت وجهى باشد، اين شرط محقق نشده است. اما اگر كسى بتواند تحمّل كند، خوب است. همين طور اگر كسى از طرف او بذل كند و راه هموار شود، اين شرط فراهم گرديده و «تخليۀ الطريق» محقق شده است.42 در اصطلاح فقها پولى كه به عنوان باج راه حج پرداخت مى شود «خفاره» ناميده مى شود.
بهجز بحث راهِ خشكى ومشكلاتآن، ازجمله تهيۀ علوفه براى حيوانات ياآب وخوراك براى حجاج، راه دريايى هم مشكلاتى دارد كه فقها به آن توجه كردهاند. اگر ظن غالب اين باشد كه رفتن از راه دريايى هلاكت در پى دارد، از نظر وى وجوب حج برداشته مى شود.43
علاّمۀ حلى در بارۀ خفاره و دشمنى كه در راه است، مى نويسد:
«تفاوتى نيست كه اين دشمن مسلمان باشد يا كافر. وى مىافزايد: اگر توان جنگيدن با او باشد، به شرطى كه ضررى در بر نداشته باشد، حج واجب خواهد بود. هرچه احتمال دارد كه گفته شود واجب نيست؛ زيرا تحصيل شرط حج واجب نيست. در هر حال، اگر احتمال ضرر بدهد، از اينكه مالش يا جانش را از دست بدهد، واجب نيست. اگر دشمن كافر باشد و احتمال ضرر هم نيست بهتر است برود و به ثواب جهاد و حج دست يابد. اما اگر آن دشمن مسلمان است، حج واجب نيست، براى اينكه خون مسلمان ريخته مى شود.»
وى مى افزايد:
«اگر دشمن در كمينگاهى نشسته است تا مالى بگيرد، حج واجب نخواهد بود. شافعى هم از پرداخت پول؛ يعنى همين خفاره، كراهت دارد؛ زيرا سبب جرى شدن آنان براى گرفتن پول خواهد شد.»44
شهيد اول هفتمين شرط وجوب حج را همين «تخليۀ السرب» دانسته و مى نويسد:
«اگر پرداخت مال امنيت بياورد، در صورتى كه بتواند، حج واجب خواهد بود در صورتى كه اجحاف نباشد. اگر كسى مالى براى اين كار يعنى مصالحه با دشمن به او بدهد، واجب نيست آن را قبول كند. اگر مال به دشمن پرداخت شد و راه امن گرديد، حج بر او واجب مى شود.»
شهيد اول تأكيد دارد:
«اگر ظن، يعنى احتمال بيش از پنجاه درصد در بارۀ خوف و خطر؛ چه در راه خشكى چه دريايىهست، واجب نيست. اما اگر پنجاه پنجاه است، ترجيحاً بايد برود.»
وى مى نويسد:
«جنگيدن با دشمن در اين راه، حتى اگر كافر باشد و احتمال سلامت هم بدهد، لازم نيست. البته مستحب است مگر آن كه دشمن مسلمان باشد مگر از باب نهى از منكر.»45
در كتاب «المجموع» (ج7، ص82) ديدگاه فقهاى اهل سنت در بارۀ اين مسأله، به تفصيل مورد بحث قرار گرفته است.
وظايف امير الحاج از ديد فقيهان
شهيد اول در كتاب «دروس» شرحى از وظايف امام در حج ارائه كرده كه بخشى از آن مربوط به وظايفى است كه امير الحاج در مراقبت از حجاج در طول راه دارد. وى مىنويسد: