61اندك دائمى اش كردند براى ادامۀ فتوحات در ايران مورد استفاده قرار دادند. بصره براى ادامۀ فتوحات در جنوب و مركز ايران و كوفه براى ادامه فتوحات در مركز به سمت آذربايجان از يك طرف و خراسان از سوى ديگر مورد استفاده قرار گرفت.
ارتباط اين دو مركز با حجاز، به دلايل مختلف استوار بود:
1. اقوام و خويشان بسيارى از آنان در حجاز بود و طبيعى است بايد به آنان سر مىزدند. آنان حجاز را موطن خود مىدانستند. اين امر به خصوص دربارۀ اصحاب پيامبر (ص) كه از حرمين آمده بودند، بيشتر صدق مىكرد.
2. آنان همواره حج را به عنوان امرى دينى، مد نظر خود داشتند. علاوه برآن، عشق آنان به زيارت قبر پيامبر (ص) هم بسيار جدى بود. بنابراين، مى بايست اين مسيركه فاتحين از آن راه به عراق رفتهاند آباد شود و مورد استفادۀ اين افراد قرار گيرد.
حاكمان بعدى كه در بصره تعيين شدند، از جمله ابوموسى اشعرى و پس از آن، عبدالله ابن عامر بن كريز، از همين مسير، از مدينه به بصره رفتند. بنابراين، بايد در طول اين سالها اصلاحاتى در اين راهها، بهخصوص در زمينۀ ايجاد چاه براى تأمين آب جهت حجاج و سربازانى كه در اين مسير رفت و آمد مىكردند، ايجاد شده باشد.
امام على (ع) به دنبال ماجراى شورش اصحاب جمل، از مدينه به ميانه راه بصره - كوفه آمد. در اين سفر امام در ربذه، فيد و ثعلبيه توقف داشته و در منابع از آنها ياد شده است.3
از اين رو بود كه راه عراق به حجاز - كه بى گمان پيش از اسلام هم مورد استفاده بوده - جدىتر و بيشتر مورد استفاده قرار گرفت. مىتوان تصور كرد كه از همان زمان، حاكمان نيز به اين امر توجه خاص داشتند. بايد بدانيم كه در آن روزگار هنوز بحث حمله به كاروان هاى حج و مسافران راه، مانند دورههاى بعد، چندان جدى نبود. البته حملۀ قبايل به يكديگر مطرح بود اما مورّخان چنين باور دارند كه حمله به كاروانها بيشتر از قرن سوم هجرى به اين سو، مورد توجه اعراب بدوى قرار گرفت. اعرابى كه از نعمت زندگى شهرى برخوردار نبودند، دستشان از غنايم شهرها كوتاه بود و براى اين كه اين نادارى خويش را تلافى كنند و در عوض بى توجهى حكومت ها، به كاروان هاى حج حمله مىكردند.
به هر روى، مسيرىكه ميان عراق و حجاز مورد توجه قرارگرفت، يكى از معروفترين راه هاى حج در آغازين دورۀ فتوحات اسلامى است. اين مسير تا روزگاران اخير به عنوان راهى كه حجاج از آن براى حج استفاده مى كردند مطرح بود و تاريخچۀ بسيار مهمى دارد. طبيعى است كه راه ياد شده، تنها براى حج نبود و ارتباط ميان دو بخش مهم دنياى اسلام به لحاظ دينى و اقتصادى از اين مسير برقرار مىشد.