62
مسير امام حسين (ع) از مكه به كوفه يا راه عراق - حجاز
دقيقترين آگاهىها دربارۀ راه عراق، در ميان قرن اول هجرى، دربارۀ مسيرى است كه امام حسين (ع) از مكه به سمت كوفه پيمود و البته پيش از رسيدن به كوفه، راه را كج كرد و به سمت كربلا رفت. اطلاعات دقيق در بارۀ اين مسير، در منابع تاريخى مربوط به كربلا، در آثارى مانند «اخبار الطوال» ، «انساب الاشراف» ، «تاريخ طبرى» و منابع ديگر آمده است.
مورخان به مناسبت بيان رويدادهاى اين سفر و اين كه هر كدام در كدامين نقطه اتفاق افتاده، اين اطلاعات را ارائه كردهاند. اين مسير دقيقاً همان مسير اصلى ميان كوفه - مكه است؛ راهىكه پيش و پس از آن، حاجيان ازآن براى رفت و برگشت در سفر حج استفاده مىكردند.
منازلىكه دينورى در اخبار الطوال دربارۀ مسير امام حسين (ع) يادكرده، عبارت است از:
-تنعيم (جايى است در مكه كه امام حسين (ع) در آنجا با كاروانى حكومتى كه از يمن مىآمد، برخورد كرد) .
-صفاح (جايى است كه گفتهاند در آنجا با فرزدق ملاقات كرد) .
-بطن الرُّمه (جايى است كه امام حسين در آن، نامهاى به اهل كوفه نوشت و از نامۀ مسلم و اجتماع مردم در پيرامون وى ياد كرد) .
-زرود (جايىكه با چادر زهيربن قين برخورد كرد و او را به همراهى خود فرا خواند كه سرانجام زهير پذيرفت) .
-زباله (جايى كه كسانى از كوفه آمدند و خبر قتل مسلم بن عقيل و هانى بن عروه را به او دادند) .
-بطن عقيق (جايى كه به اما خبر دادند ابن زياد سپاهيانش را ميان عذيب و قادسيه براى جنگ با وى گردآورده است. بطن عقيق يك منزل پيش از ذات عرق واقع شده و از ميقاتهاى پنجگانه به شمارآمده و ميقات اهل عراق براى مُحرم شدن است) .
طبرى شبيه اين خبر را، در منزل «بطن العقبه» دانسته است.4
-شرات (جايى درنزديكى عسفان، كه حضرت شب را درآنجا سپرى كرد وصبحگاهان به حركت خود ادامه داد) .
نيم روزى پس از حركت از شرات بود كه با سپاه حرّ برخورد كردند. در آنجا بود كه حرّ اصرار داشت امام را به كوفه ببرد و امام تصميم به بازگشت داشت. قرار شد مسير را به سمت عذيب كه راهى است ميان اين دو، كج كنند. از آنجا تا عذيب 38 ميل است.
-عذيب الحمامات (جايى است كه در مسير به آن رسيدند و در آنجا اتراق كردند) .
-قصر بنو مقاتل (امام حسين در حركت از عذيب الحمامات مىكوشيد از كوفه فاصله بگيرد تا آنكه به قصر بنى مقاتل رسيد و در آنجا بود كه با عبيدالله بن حرّ جُعفى ديدار كرد) .
در اين هنگام امام حسين (ع) مىكوشيد از كوفه دور شود و به سمت باديه برود اما حرّ مانع مىشد، تا به كربلا رسيدند.5
مشابه همين مطالب در منابع ديگر، البته گاه با افزودههايى آمده است. براى نمونه، از ثعلبيه ياد شده است؛ جايى كه كسانى از مردم كوفه خبر مسلم را به امام حسين دادند.6
چنانكه از منطقۀ حاجز ياد شده است؛ جايى كه امام حسين به اهل كوفه نامه نوشت و آن را به قيس بن مسهّر صيداوى داد تا به آنان برساند.7
راه كوفه - مكه در دور اموى و عباسى
توجه جدى دولت عباسى به راه عراق - حجاز، در آغاز، براى انتقال مركز خلافت از شام به عراق بود. در دورۀ امويان، آنچه از توجه به راهها داريم، مربوط به اصلاح راهها و چاههاى آب راه شام - مدينه است اما در دورۀ عباسيان، از همان روزهاى نخست، اقداماتى در بهبود وضعيت راه كوفه - مكه آغاز شد. نوشتهاند كه ابوالعباس سفاح (م. 136) درنخستين اقدام فرمان داد اين مسير را علامت زده، از كوفه تا مكه نشانه گذارى كنند «و فيها ضرب المنار من الكوفۀ الى مكۀ» .8
اما از دورۀ منصور عباسى (158 - 136) و سپس مهدى بود كه توجه خاصى به مكه شد. منصور در سال 136 به نيابت از سفاح، امارت حج را داشت كه در جايى به نام صُفَيه خبر مرگ برادرش را شنيد. پس از آن با وى به عنوان خليفه بيعت