60
راه كوفه - مكه، كهن ترين راه عراق به حجاز
اسلام در سالهاى 17 - 13 وارد عراق شد. مسير ورود اين آيين الهى، بيابانهاى برهوت ميان حجاز و عراق بود؛ بخشى از سمت حجاز به سمت مركز عراق و بخشى ديگر، از جنوبىترين نقاط، به سمت بصره وحتى ازآن جنوبىتر به سمت بحرين وسواحل جنوبى خليج فارس.
قبايل عرب از دير زمان در بخشهايى از اين مناطق زندگى مىكردند. بسيارى از آنان مشتاق بودند در جنگى شركت كنند و غنايمى به دست آورند. وقتى شنيدند كه بنا است جنگى با ايران رخ دهد؛ ايرانى كه به هر روى تسلّطى بر عراق داشت، بسيار خوشحال شدند؛ زيرا غنايمى نصيبشان مىشد. طبيعى است كه در روزهاى نخست، تصور پيروزىهاى شگرف را نداشتند اما به زودى روشن شد كه دولت ساسانى چنان پوسيده و بىجان است كه به راحتى مىتوان بنياد آن را برانداخت.
پيش از اسلام، شهر حيره مركزى بود كه عراق و جزيرۀ العرب را به يكديگر پيوند مىداد. آن زمان، تاجران عربِ مكه، خود را از مسيرى خاص به حيره مىرساندند و در كارهاى تجارى آن ناحيه مشاركت مىكردند.
پس از وفات حضرت رسول (ص) سپاه خالد بن وليد از راه مدينه - حيره، راهى اين ديار شد تا با مرتد شدگان عرب؛ از جمله طليحۀ بن خويلد اسدى بجنگد. ادامۀ مسير، حمله به آن دسته از قبايل عرب بود كه هنوز اسلام نياورده بودند. و سرانجام، آنان در ادامۀ همين مسير به عراق رسيدند.
در اخبار تاريخى آمده است: خالد از منازلى مانند «فيد» و «ثعلبيه» گذركرد. اين دو، از مناطقى هستند كه بعدها، از منازل مشهور در مسير كوفه - مكه به حساب آمدند.
در پايان سال 12 هجرى بود كه گروهى از مسلمانان، همراه خالد با سرعت تمام اين مسير را طى كرده و حج گزاردند.1 اين بايد نخستين سفر حج باشد كه ميان عراق و حجاز برقرار شده است.
فرمانده بعدى كه به عراق اعزام شد، سعدبن ابىوقاص بود. نوشتهاند كه وى سه ماه در ثعلبيه ماند. در مسيرى كه وى طى كرده، از منازلى مانند زرود، شرف و عذيب هم ياد شده است.2 اينها همان منزلهايى است كه در راه كوفه - حجاز وجود دارد و تا قرنها به همين نامها شناخته شده بود.
پس از فتح عراق، اعراب بيابانى كه بر اين ديار مسلّط شده و همچنان خطر را حس مىكردند، به دستور ايشان اجازه نيافتند به شهرهاى آبادى - حاشيه دجله - بروند، بلكه براى آن كه روحيۀ نظامى خود را حفظ كرده، در برابر خطرات احتمالى آماده بمانند، شروع به ساختن كمپهاى نظامى كردند و در آنجا مستقر شدند. زمان استقرار آنان طولانى بود و به همين دليل زن و فرزندان خويش را هم به عراق آوردند. نتيجه آن شد كه آنان در دو مركز عمده در جنوب و مركز عراق استقرار يافتند. يكى كوفه و ديگرى بصره. آنان اين دو شهر را كه ابتدا موقت بنا كرده بودند، اندك