92گر كنى رنجه قدم بهر عيادت در غمم
جان به كف گيرم نهم سر فرش اين اقدام را
ناز خاصت را كشم تا خاص انعامت شوم
كى ميسّر مى شود اين خاص دولت عام را
خامه را وجدى مكن جارى در اين اميد دور
پختگى نايد زنى هرگز خيال خام را
فهم دور انديشه در هجر تو خوش يابد وصال
ليك كمتر مىفتد اين زيركى افهام را
كتيبهاى براى حرم نبوى: (اثرى از ميرزا سنگلاخ)
آگاهيهاى ريز و جالبى در جاى جاى اين سفرنامه وجود دارد كه ممكن است پژوهشگرانى در هر زمينه از آن بهره بگيرند، اما مواردى نيز هست كه ميتواند براى بسيارى جالب و خواندنى باشد.
براى نمونه، آگاهى زير در بارۀ خطاط - حجاز معروف ميرزا سنگلاخ بسيار جالب است، بهخصوص كه مىتواند در ارتباط با حرم نبوى و همين طور مواضع دولت عثمانى نسبت به هديههاى ايرانيان به آن حرم، سودمند باشد. وى در تبريز مىنويسد:
«روز دوشنبه و سهشنبه، چون هوا سرد و بارش مىآمد، منزل مانديم. روز چهارشنبه تماشاى شش پارچه سنگ رخام بلورى فام كه مرحوم ميرزا سنگلاخ جهت روضۀ منوّرۀ حضرت رسالتپناه -عليه وآله التحيۀ والثناء - در دولت عثمانى با كمال دقّت و زحمت و مخارج زياد حجّارى و تذهيب و منبّتكارى كرده و اولياى دولت عثمانى مانع شده، به تبريز مراجعت داده بود و در بقعۀ مرحوم سيدابراهيم گذاشتهاند، رفته ديديم. حقيقت دقّت حجّارى و اهتمامات او از صنايع غريبۀ روزگار است. واضح است در اينكه اولياى دولت عثمانى مانع شده، به مزد او گناه خود نوشتهاند. ليكن جاى هزاران دريغ و افسوس است كه اين اورنگ بىنظير از قدوم آن شهنشاه گردون سرير محروم و دور مانده.»
وباى وحشتناك و كشنده
مؤلف بر اساس آنچه شنيده نوشته است حج آن سال بسيار شلوغ بوده و عدد حجاج تا 850 هزار مى رسيده است. اين آمار باوركردنى نيست و ما تا سالها بعد از آن نيز چنين رقمى نداريم. اما به هر حال، اين مطلبى است كه وى گفته است:
«ماشاء الله وفور و كثرت حجّاج به طورى بود كه تمام شهر و ميدان و مناخه و دشت و كوه مكه، يكسر مملوّ از حجاج بود؛ به قرارى كه معمّرين سالخورده مىگفتند در هيچ عهد و ايامى ازدحام حجّاج تا اين درجه نبوده و محققاً مىگفتند حجّاج امسال علاوه بر حجاج مكه، به هشتصد و پنجاه هزار نفر رسيده.»
اين آمار نبايد درست باشد؛ زيرا بر اساس آمارهايى كه ما از سال 1315ق. داريم، همۀ جمعيت حجاج 250 هزار نفر بوده است. در آمار ياد شده تنها تعداد ايرانيانى كه از طريق كانال سوئز به حج مشرف شدند 1113 نفر بوده است. 1البته اين راه، يكى از چند راه حج براى ايرانيان بود. بسيارى از حجاج از طريق دريا و شمار زيادى هم از طريق جَبَل مشرّف مىشدند.
اتفاق مهمى كه در سال 1310 افتاد، وبايى يئذ كه از ايام منا و پس از قربانى