89رسيدند.»
سليم خان در تكاب، موقعيت خانى داشته و در همين سفر، وقتى به تبريز رسيده، نزد مظفرالدين ميرزاى وليعهد رفته و ضمن اجازه گرفتن از او براى رفتن به سفر حج، از او نشان و درجۀ سرتيپى و خانى دريافت كرده است:
«همگى در خدمت جناب ايشان محض تقبيل آستان بوسى و تحصيل اجازۀ سفر حجاز، حضور مبارك اقدس والا وليعهد كه در حياط ديوانخانه تفرّجاً گردش مىفرمودند شرفياب شده. . . و همان روز امر والا به صدور رقم عنبر شيم كه محتوى بر منصب سرتيپى و لقب خانى بود، به سرافرازى اين بنده درگاه، عزّ نفاذ يافت.»
همانجا وليعهد دستور داده است كه به سفير كبير ايران در استانبول، ناظم الدوله ميرزا ملكم خان، گفته شود احترامات لازم را به سليم خان مبذول دارند كه چنين هم كردهاند و وى در سفرنامۀ خود از اين مسأله ياد كرده است.
به نظر ميرسد سليم خان پيش از سال 1326ق. درگذشته باشد؛ زيرا روى نسخۀ ما - كه در سال مزبور به دستور برادر و همسفر سليم خان نوشته شده - آمده است: «حج نامۀ مرحوم حاج سليم خان كه انشا فرموده.»
عبارت بالا، از كتاب «حج نامه» ياد مىكند؛ چنان كه خود مؤلف نيز در جايى، پس از اعمال در مكه و هنگام حركت به سمت جدّه، اين مطلب را در قالب شعر آورده است:
شكر كه حجنامه نوشتم تمام t تا نسك آيد پى هر خاص و عام
البته مؤلف در جاى ديگر، در مقام وصف اين نوشته، از آن به نام «روزنامه» ياد كرده است.
باز چنانكه از سطرهاى آغازين كتاب به دست مىآيد، وى اين اثر را دو سال پس از بازگشت، بازنويسى كرده است.
همانگونه كه اشاره شد نسخۀ مورد استفادۀ ما، به دستور برادر مؤلف - كه همسفر او نيز بوده - در سال 1326ق. كتابت شده و تاكنون از نسخۀ ديگرى از آن آگاه نيستيم.
در صفحۀ پايانى نسخه، ابياتى از نويسندۀ مرحوم آمده و زير آن نوشته شده:
«در 28 شهر ربيع الثانى 1326 در اوطاق شهريكند محض تذكار تحرير و ترقيم داده، العبد الجانى. . . . الرجالى.»
هدف مؤلف در نگارش سفرنامه
در اين كتاب، جدا از اطلاعات سفرنامهاى، كه صورتى از سياحتنامه دارد، مىتوان فهرستى از احكام و مناسك حج و همينطور ادعيه و آداب زيارت را به روش اهل سنت ملاحظه كرد. بنابراين، نويسنده دو هدف را دنبال مىكند: 1. سياحت 2. زيارت. عبارت خود وى اينگونه است:
«چون تحرير بعضى از ادعيۀ مناسك حج كه معمول است، با وقايع راه و سياحت بلدان به جهت تفريح ناظران مناسب دانسته، به طور اختصار در اين اوراق حج نامه درج كرده، ان شاء الله هر يك در مقام خود ذكر خواهد شد.»
طبيعى است در بخش سياحتى آن، مىتوان اطلاعات مربوط به جغرافيا و شهرهاى طول مسير، آداب و رسوم ملل، اوضاع علمى و صنعتى آن روزگار و همچنين راهها و مطالبى در بارۀ برخى از رخدادهاى آن زمان، ملاحظه كرد.
اساس كار اين نويسنده، بسان بسيارى از سفرنامهها، رعايت «زمان» و «مكان»