88
خاطرات
سفرنامه سليم خان تكابى و ماجراى وباى مكه در سال 1310ق.
رسول جعفريان
در بارۀ نويسنده و كتاب
از سفرنامههاى حجّ دوران قاجاركه آن را تازه يافتهايم، سفرنامهاى است از «حاجى سليم خان» ، از خانهاى كردِ منطقۀ تيكان تپه، تكاب كنونى.
در يادداشتى كه روى نسخۀ خطى اين اثر موجود است، نام نويسنده، «حاجى سليم خان» معرفى گرديده و بر اساس آگاهيهاييكه از اظهارات خود وى در ابتدا و انتهاى نسخه به دست مىآيد، زيستگاه وى جايى به نام تيكان تپه است كه امروزه تكاب ناميده مىشود. 1
سليم خان، در آخرين سطور اين سفرنامه، پس از گذر از سردشت و چند روستا، مىنويسد:
«صبحى، همگى سوار شده، رو به تيكان تپه آمديم. در راه نيز جنجال و ازدحام زيادى از دهات و اطراف رسيده، از مراجعت حقير فوق العاده اظهار مسرّت و خوشحالى كردند و بحمد الله در 28 ربيع الثانى، سنۀ 1311 با كمال ضعف [شعف] و شادمانى وارد خانه شديم.»
آغاز حركت نيز با مشايعت مردم از همين تيكان تپه بوده است.
سخن اخير، تاريخ اين سفر را مشخص ساخته، به طورى كه سليم خان به همراه گروهى ديگر از همراهانش در آغازين روزهاى ماه شعبان سال 1310 حركت و در 28 ربيع الثانى 1311 به وطن بازگشته است. اين به آن معناست كه سفر وى نُه ماه به طول انجاميده است.
سليم خان در اين سفر، شمارى از خويشان و اقوام، سليم خان را همراهى كردهاند. وى ضمن نام بردن از همراهان، به عمو، دايى و برادر تصريح دارد:
«روز يكشنبه 23، حقير و سلطان بيك، عمو و حاج گنجعلى بيك، دايى و حاج عبدالرحمان بيك اخوى، خدمت وكيل الملك رفته، جمعى از خوانين هم آنجا بودند.»
تعداد آنان در مسير استانبول - اسكندريه، با خودِ سليم خان، يازده نفر بوده و اين را از شمار بليتهايى كه آنان گرفتهاند، به خوبى مى توان فهميد.
البته در اين كتاب، با نام فرزند وى قوچ بيك و يكى دو نفر از اقوام ديگر، مانند «سلطان بيك، عمو و شيخعلى بيك، دايى» آشنا مىشويم كه هنگام بازگشت، در شمار استقبال كنندگان او هستند:
«فرزند قوچ بيك و جميع برادرزادگان، از عموم و خصوص و اقوام و ازدحام تمام آمده،