77صفا و مروه همچون ساير اماكن و مناسك حج جزو علائم عبادى است: (إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّه. . .) .
سعى ميان صفا و مروه در اسلام با نيت خالص براى خداوند و نفى هرگونه شرك و بت پرستى و هدفى خاص صورت مىگيرد.
سعى زائر آنگاه كه رو به جانب صفا دارد اين است كه خود را تصفيه كرده، از صفاى الهى برخوردار شود و وقتى كه به سوى مروه مىرود، سعى مىكند مروت و مردانگى به دست آورد، زيرا مروه رمز مروت و مردانگى و صفا نشانۀ تصفيه و تهذيب روح است.
هاجر (س) براى رسيدن به آب، در سعى خود، هفت بار از صفا به مروه رفت و از مروه به صفا آمد و ذكر
«هَلْ بِالْبَوَادِي مِنْ أَنِيس» بر لب داشت تا آبى براى نوزادش بيابد. بر اثر دعاى حضرت ابراهيم (ع) هنگام اسكان و ترك همسر و فرزندش در سرزمين حجاز و نيز سوز و نيايش مادرانۀ هاجر، از زير پاى اسماعيل چشمۀ آب (زمزم) جوشيد و همچنان پس از گذشت هزاران سال مىجوشد، شايد سرّ اين كار - همان گونه كه بيان شد - آن است كه انسان به صفا برسد و به مروت و مردانگى بار يابد. انسان جوانمرد دست به سوى كار ذليلانه دراز نميكند. 1
6. رفتن به عرفه در عصر جاهليت
وقوف در عرفات و افاضه به مشعر الحرام، مخصوص غير اهل حرم بود و قريش و طوايف مجاور حرم يا وابستگان به قريش از اين وقوف و افاضه معاف بودند.
هر قبيلهاى در عرفه موقفى خاص داشت كه اكنون جز نام چند موضع بر جاى نمانده است. وحدت صفوف حاجيان در اسلام، بىهيچ امتياز و موضعى خاص سبب شد تا اسامى آن مواضع از ياد برود.
حج در روزگار جاهليت، از ساعات اوليۀ روز نهم ذى حجّه، نزديك غروب خورشيد آغاز مىشد. پيش از آن، كسانى كه قصد تجارت داشتند، در ماه ذى قعده در بازار عُكاظ گرد مىآمدند و به مدت بيست روز به خريد و فروش مىپرداختند. پس از انقضاى اين ايام، روانۀ بازار مَجَنّه مىشدند و تا پايان ماه در آن جا به داد و ستد مىپرداختند. چون هلال ذى حجه پديدار مىشد، به ذى المجاز مىرفتند و هشت روز نيز در آن جا به داد و ستد مشغول مىشدند.
روز نهم، منادى بانگ بر مىآورد:
«تروُّوا بِالماَءِ لأَنَّهُ لاَ مَاءَ بِعَرَفَةَ وَلاَ بِمُزْدَلِفَة» .
«از آب به اندازه برگيريد كه در عرَفه و مُزدلفه آبى نيست.»
اين روز را به همين مناسب «ترويه» گفتهاند. در روز ترويه، موسم بازارهاى حج جاهلى پايان مىيافت.
حجاج در روز نهم ذى حجه وارد عرفه مىشدند. و بنابر نقل جاحظ، لباس خاص حج بر تن مىكردند:
«وكانت سيماء أهل الحرم إذا خرجوا من الحرم إلي الحلّ في غير الأشهر الحرم أن يتقلّدوا القلائد ويعلّقوا عليهم العلائق و إذا أوذم أحدهم الحجّ تزيا بزيّ الحاج» . 2