76زدن است. مكاء نام مرغى است كه آوازش صفيرى طولانى است. تصديه نيز كف زدن و غوغا كردن است.
عرب جاهلى وقتى به صد قدمى كعبه مىرسيد، به مكاء و تصديه آغاز كرده و همچنان ادامه مىداد تا در گرد خانۀ كعبه طواف آنها پايان پذيرد. 1
قريش در ضمن طواف كعبه سرودى داشتند كه هشام كلبى آن را نقل كرده است:
«وكانت قريش تطوف بالكعبة وتقول: واللاّت والعزّي ومناة الثالثة الأخري! فإنهنّ الغرانيق العلي وإنّ شفاعتهنّ لترتجي! كانوا يقولون: بناتالله _ عزّ وجلّ _ عن ذلك! وهنّ يشفعن إليه» . 2
«قريش در ضمن طواف كعبه مىگفت: سوگند به لات و عزّى و به منات سوّمين آنان كه آنها كلنگهاى عالم بالا هستند و شفاعت آنها مايۀ اميد است.»
كسانيكه با اسرار حج آشنا نيستند، پيرامون كعبهاى طواف مىكنند كه مشركان هم در جاهليت آنگاه كه بتكده بود، زياد طواف كردهاند و پس از آن نيز افراد تبهكار برگرد آن بسيار گشتهاند. هم اكنون نيز زائرى كه توجهى به سرّ طواف ندارد، ممكن است حتى در آن حال مرتكب معصيت شود.
5. صفا و مروه در عصر جاهليت
قبل از ظهور اسلام سعى ميان صفا و مروه جزو مناسك حج بوده است.
تنها مردم يثرب كه در كنار بت منات محرم مىشدند، فاصلۀ بين صفا و مروه را (كه مىبايست هفت بار سعى كنند) طى نميكردند. 3ولى قبيلۀ جُرهم دو مجسّمۀ سنگى به نام «اساف» بالاى كوه صفا و «نائله» بالاى كوه مروه نهاده بودند و اعراب جاهليت معتقد بودند كه اين دو مجسمه مرد و زن بدكارهاى بودهاند و روزى درون كعبه مرتكب عمل فجور شدند. خداوند آن دو را به صورت سنگ مسخ كرده و اين دو مسجمه را براى عبرت مردم و انتقام الهى بر فراز كوههاى صفا و مروه قرار دادند.
بعدها اين دو مجسمۀ سنگى در رديف معبودان قرار گرفت و اعراب زمان جاهليت هنگام سعى به هر يك از اين دو كوه كه مىرسيدند به عنوان تيمّن و تبرّك مسح مىكردند و قربانيهايى را پيش آن دو بت ذبح مىكردند.
پرهيز از سعى بين صفا و مروه، بهگونهاى بود كه پيامبر (ص) در عمرۀ القضاء شرط كرد كه اين دو بت را از بالاى دو كوه صفا و مروه بردارند. از اين رو بتپرستان هنگام مناسك و مراسم حج و عمرۀ مسلمانان، آن دو را بر مىداشتند.
اين وضع تا زمان فتح مكه در سال هشتم هجرى ادامه داشت و به فرمان پيامبر (ص) اين دو بت را شكستند و در عين حال مسلمانان از سعى ميان صفا و مروه اكراه داشتند.
از امام صادق (ع) نقل شده كه فرمود: يكى از مسلمانان صدر اسلام، با اين استدلال كه چون بالاى اين دو كوه قبلاً بت بوده و پس از آن هم بت نصب مىكنند، من سعى نميكنم. در اين مورد از پيامبر خدا (ص) پرسيدند: آيه شريفۀ: (إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا) . 4براى رفع اين اكراه نازل شد و سپس مسلمين به امر پروردگار اين عمل عبادى را انجام دادند.