61بر عقبۀ بن خالد فرمودند كه در اين مسجد نماز بخوان و اين‌جا همان درّه‌اى است كه در روز جنگ احد حضرت رسول الله به كمان‌داران سپرده بودند كه آن را محافظت نمايند، آن‌ها به طمع غنيمت از اين محل رفتند و مخالفين اين دره را گرفتند و شكست بر لشكر اسلام وارد آوردند.
مقبرۀ حضرت حمزه را سلطان عبدالمجيد خان عثمانى خيلى خوب ساخته، ولى از شهداى احد به غير از حضرت حمزۀ سيدالشهدا و عبدالله بن جحش - كه برادر زينب زوجۀ حضرت رسول الله كه خواهرزادۀ حضرت حمزه است - اسم شهيد ديگر معروف نيست؛ بهتر اين بود كه در سر مقبرۀ اين شهداى فى سبيل الله اسامى آن‌ها را مرقوم مى‌كردند تا مردم بدانند اين‌ها كيستند كه به اين ثبات قدم در ركاب ظفر انتساب حضرت رسول الله جان دادند.
و غزوۀ احد در ماه شوال المكّرم، سال سيم هجرى، واقع شده و آيۀ لَيْسَ لَكَ مِنَ اْلأَمْرِ شَيْءٌ و غيرها در حق اين جنگ نازل گرديده و حضرت حمزه بعِّزِ شهادت فايز گرديده، الى يومنا هذا در همين ماه اعراب بسيار از اطراف به سر مقبرۀ حضرت حمزه آمده، چند شب و روز مشغول گريه و زارى و عزادارى و نوحه و اطعام طعام مى‌باشند و در همين جنگ به دندان مبارك نبوى صدمه خورد و حضرت اميرالمؤمنين (ع) پاى ثبات فشرده كه از شدّت جهاد شمشيرش شكست و حضرت پيغمبر ذوالفقار به او عنايت فرمود: «
ولا فَتَى إلاّ علي لا سيف إلاّ ذوالفقار »52 را جبرئيل از جانب ربّ جليل آورده و حضرت امير فرمودند در اين جنگ شانزده ضربت به من رسيد كه در چهار ضربت آن به خاك افتادم و هر دفعه كه مى‌افتادم مرد خوش‌روى خوش مو [يى] بازوى مرا گرفته، مى‌گفت سوار شو، يارى كن پيغمبر خود را كه دوست مى‌دارد تو را خدا و رسول او، بعد از غزا اين واقعه را به عرض نبوى رسانيده، فرمودند آن شخص جبرئيل امين بود و تفصيل اين جنگ در همۀ كتب مرقوم و منظور ما در اين كتابچه اين بيانات نيست.
در شمال بيست درجه، به سمت مغرب، به رُبع ساعت فاصله در بيرون قلعۀ مدينه، تلّى است مسمّى به «قرين» در بالايش جايى ساخته‌اند كه مردم بدانجا رفته شهر را تماشا مى‌نمايند [. . . دو سطر را قلم زده است] مسجدى است كه اهل مدينه مسجد قبلتين نامند و گويند حضرت پيغمبر (ص) در اين مسجد به دو قبله نماز خوانده‌اند و مسجد مزبور از مدينه تقريباً بُعدش يك ساعت است.
در مغرب مدينه، به فاصلۀ دو ساعت، كوه احمر واقع گرديده كه بئر على و مسجد شجره - كه ميقاتگاه حاج شامى و مدنى است - در دامنۀ اين كوه كائن است كه از اين مسجد از براى عُمرۀ حَجّۀ الاسلام مُحرم مى‌شوند و در طرف مغرب بئر على به مسافت يك ساعت قريه علاوه موضوع است و در مغرب حقيقى مدينه كوه عير و كامير است كه وراء همۀ جبال و از شمال به جنوب ممتدّ و منفصل و تا مدينه تقريباً يك فرسخ و نيم است وكوه احد از همۀ جبال اطراف مدينه مرتفع‌تر است، بدين جهت در وقت طلوع، آفتاب اول بر آن‌ها مى‌تابد؛ چنانچه هنگامى كه بندۀ درگاه عالم‌پناه در مدينۀ منوره مشرف بوده، در اول جدى 1292 هجرى شاهزاده حاجى معتمدالدوله امتحان فرموده بودند اول جدى، آفتاب يك ساعت و بيست و هشت دقيقه از دسته گذشته بر كوه احد و عير و كامير تابيده بعد از چهار دقيقه بر مناره‌هاى حرم مبارك طالع شد. در سمت جنوبى مدينه، به مسافت سه ربع ساعت، مسجد قبا در ميان قريۀ بزرگى به همين اسم واقع است كه آيۀ مباركۀ: لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَق ؛53 درحق اين مسجد نازل گرديده و خانه‌هاى انصار در اين قريه بوده و از مدينه تا مسجد قبا، تمام باغستان خرما است و از دروازه كه بيرون مى‌روند، بايد از وادى رانونا54 عبور نمايند كه در فصل بهار هنگام طغيان آب، آب مزبور به ميان شهر جارى گرديده و از كنار شهر گذشته به آب وادى بطحان ريخته و اين دو وادى نيز به وادى عقيق متّصل مى‌شود و در وسط راه از دولت عثمانى قراولخانه ساخته‌اند. توپ و سرباز در آنجا هست و تمامى اراضى اين حول و حوش شوره‌زار است. مى‌گويند خرما در زمين شوره‌زار بهتر به عمل