48واجد تأثيرات چندانى نيست بلكه مىتواند در طول و همراه با موفقيتها و خلاقيتهاى ديگر مثمر ثمر واقع گردد. ديپلماسى شخصى يك بخش تكميلى و نه محورى در سياست خارجى است.
سفر آيتالله هاشمى به عربستان، از يك تحوّل ويژه در نحوۀ درك رهبران عربستان از جايگاه ايران و امكانات و ظرفيتهايى كه روابط با ايران مىتواند براى آنان داشته باشد، حكايت دارد. در اين سفر، ملك عبدالله نشان داد كه ارتقاى روابط دو جانبه براى دولت عربستان تا چه ميزان اهميت دارد. ملك عبدالله تأكيد فراوانى داشت كه اگر ايران و عربستان رايزنى و همكارى نداشته باشند، «ديگران» از اين موضوع سود مىبرند. همين عبارت ملك عبدالله از يك آگاهى مثبت و يك آگاهى سلبى حكايت مىكند. آگاهى مثبت درك اهميت همكارىهاست و آگاهى سلبى، اشاره به «ديگران» دارد كه ممكن است از عدم همكارىميان دو كشور سود ببرند.
اين مذاكرات نشان داد كه ايران در شرايطى مىتواند منبع گونهاى خودآگاهى «ملى» براى برخى از دولتها باشد. از زمان به قدرت رسيدن ملك عبدالله مىتوان چرخشى را در سياست خارجى اين كشور مشاهده كرد؛ به طورى كه تفكرات استقلالطلبانۀ ملى در سياست خارجى عربستان بيش از گذشته مشهود شده است.
ديپلماسى عربستان اثبات كرد برخلاف گذشته، اين كشور درك مىكند كه شكسته شدن تصوير فضاى دو قطبى، بيش از دامن زدن بهاختلافات مذهبى، امكانات و فضاهاى بيشترى را پيش روى دولت عربستان مىگذارد و اين تحوّلى در خور تأمل است. علاوه بر اين، براى راهيابى مشترك درخصوص موضوعات عراق و لبنان نيز، همفكرى و رايزنى به عمل آمد. تبادلنظر در مورد بحرانها و مشكلات منطقه حكايت از نگرانىهاى ملى عربستان نسبت به تحوّلات آينده دارد. انعطافهاى اخير عربستان نسبت به عراق و پذيرش توافق دوحه در خصوص حل و فصل بحران لبنان، از ظهور رهيافتهاى استقلالطلبانه در ديپلماسى عربستان حكايت مىكند؛ ديپلماسىاى كه بيش از نيم قرن به نوعى تحت تأثير سياستهاى منطقهاى واشنگتن بوده است .3 عربستان مىداند كه برخلاف گذشته، اكنون مصلحت دولت اين كشور در گسترش سياستهاى ثبات و همزيستى و نه پيگيرى سياستهاى تعارضى با ايران نهفته است. اتخاذ سياستهاى همكارىطلبانه با ايران، گسستى پنهان از الهامات سياست خارجى آمريكاست.
روندهاى اساسى در تاريخ، ممكن است دير شروع شوند اما هنگامى كه شروع شوند تداوم مىيابند و به سادگى پايان نمىپذيرند. از اينرو، اقبال عربستان به سياست همكارى و تفاهم را بايد رويكردى معنىدار و داراى اهميت تلقى كرد.
يكى از دستآوردهاى مهم سفر آقاى هاشمى رفسنجانى به عربستان سعودى، تلاش براى اصلاح برداشتها بود كه پيش نياز اعتمادسازى در روابط دو كشور تلقى مىشود.
توجه آقاى رفسنجانى به اهميت دوستى فردى و اعتماد متقابل ميان رهبران در پيشبرد اهداف سياست خارجى، در اين مورد به نتايج مطلوب خود رسيد. خوشبختانه با تأكيدات صورت گرفته از سوى آيتالله هاشمى، پادشاه عربستان دستورات مؤكدى براى رفع برخى از اين موانع و خوشرفتارى با زائران ايرانى صادر كرد. در اين گفتوگوها، آقاى هاشمى از پخش جزوات ضدّ شيعى در ميان زائران ايرانى، اهانت به اعتقادات شيعى از سوى مأموران عربستانى، جلوگيرى از ورود بانوان به قبرستان بقيع و بازداشت تعدادى از زائران ايرانى و برخى مشكلات ايجاد شدۀ ديگر براى زائران ايرانى ابراز گلايه كرد كه پادشاه عربستان قول داد به تمامى اين مسائل رسيدگى كند.
نكتۀ قابل توجهى كه در سفر آيتالله هاشمى به عربستان وجود داشت و طى گفتوگوها آشكار گرديد، برداشتها و اطلاعات نادرست طرف عربستانى از سياستها و اقدامات جمهورى اسلامى در عرصههاى مهم منطقهاى؛ از جمله عراق و لبنان بود كه پس از مذاكره و گفتوگو، بسيارى از اين ابهامها مرتفع شد. در اين مذاكرات دو طرف به منظور افزايش مفاهمه و از بين بردن سوء تفاهمها در زمينۀ مسائل سياسى دو جانبه و مسائل مهم منطقه و جهان اسلام، ايجاد ساختارى جديد را ضرورى تلقى كردند و لذا قرار شد در مورد تشكيل دو كميتۀ مجزا (كميتۀ علمايى و كميتۀ سياسى ( ، تحت نظر مقامات عالى دو كشور مطالعات لازم صورت گيرد.
- همايش مكه فرصتى مغتنم
همايش گفتگوى مذاهب اسلامى، علاوه بر آنكه فرصت مغتنمى براى تعامل ميان علما و انديشمندان فِرَق و مذاهب مختلف اسلامى در سرزمين وحى ايجاد كرد، براى جمهورى اسلامى ايران و در چارچوبى وسيعتر، براى تمامى شيعيان، به دليل چگونگى و شكل حضور آيتالله هاشمى در آن، واجد معانى تأمل برانگيزى بود. اگر چه همايش، توسط عربستان سازماندهى شده بود و تقريباً تمامى شركت كنندگان آن را علماى اهل تسنن تشكيل مىدادند، اما سخنرانى آيتالله هاشمى رفسنجانى در مراسم افتتاحيۀ كنفرانس نقش جمهورى اسلامى ايران و شيعه و جايگاه ايشان را برجسته نمود؛ به عبارت ديگر، بهترين زمان كنفرانس به آقاى هاشمى رفسنجانى اختصاص پيدا كرد. موضوعى كه بنا به گفتۀ ملك عبدالله در ملاقات پايانى، اسباب گلايۀ برخى علماى عربستان را فراهم كرد.
آيتالله رفسنجانى طى سخنانى، بسيارى از مسائل اصلى در جهان اسلام، از جمله مسائل مربوط به اختلافهاى مذهبى، مسائل فلسطين، عراق و لبنان را مورد تجزيه و تحليل قرار دادند. سخنان آيتالله هاشمى رفسنجانى با استقبال زياد ساير شركتكنندگان مواجه شد و بسيارى از علماى شركت كننده در كنفرانس و تحليلكنندگان بيرونى، اين سخنان را كاملاً راهگشا و مسؤولانه دانستند. همچنين، سخنان آقاى هاشمى به صورت گسترده توسط رسانههاى مختلف عربى منطقه پوشش داده شد و بسيارى از شبكههاى تلويزيونى و مطبوعات، اخبار مربوط به آن و بخشهايى از اين سخنان را به طور گسترده منعكس ساختند.