802. برهمين قاعده، سفرنامه‌هاى حج، كه توسط مسلمانان و مورّخان به تحرير درآمده، يكى از گنجينه‌هاى ارزشمند، براى آگاهى از فرهنگ حج در گذشته‌هاى دور و نزديك است.
در ادوار مختلف، بيش وكم مسلمانان در شرق و غرب جهان اسلام، به فارسى و عربى سفرنامه‌هايى را به قلم آورده‌اند، كه بسيارى از آن‌ها تاكنون به چاپ رسيده و مواردى نيز هنوز چاپ نشده يا متن آن مفقود گرديده است.
براساس تتبّع يكى از محققان، تاكنون 50 سفرنامه به زبان عربى5 و نيز 101 سفرنامه به زبان فارسى تحرير شده است.6
3. از موضوعاتى كه در تجزيه و تحليل سفرنامه‌هاى حج مى‌بايست مورد توجه و دقت قرار گيرد، مسألۀ «زن در سفرنامهها» است. اين مسأله از دو زاويه قابل تحليل و بررسى است:
* بررسى سفرنامه‌هايى‌كه به دست زنان نگارش يافته و مقايسۀ آن با سفرنامه‌هاى مردان.
* زن بهعنوان يك موضوع در سفرنامهها؛ سفرنامه‌هاى زنان يا سفرنامه‌هاى مردان.
مقصود آن است كه با تحليل و بررسى سفرنامهها روشن گردد كه:
آيا سفرنامهنويسان درگزارش حج به حضور زنان توجه داشته‌اند يا خير؟
و اگر توجه داشته‌اند، چه چيزى بيشتر براى آنان قابل توجه بوده است؟
عبادتشان، تبعيض‌ها، حجابشان و يا امور ديگرآنان؟
از اين بررسى‌ها مى‌توان به دست آورد كه حضور زنان در حج چه ميزان بوده است و نيز نوع پوشش و تعامل آنان با مردان را تا حدّى مى‌تواند از دل اين سفرنامهها به دست آورد.
همچنين از اين بررسى‌ها مى‌توان تفاوت نگاه سفرنامه‌نويسانِ غرب و شرق جهان اسلام و نيز زنان و مردان را استخراج و تحليل كرد.
در اين نوشتار، سه مورد از سفرنامه‌هاى كهن؛ يعنى سفرنامۀ ناصرخسرو قباديانى، ابن جبير و ابن بطوطه و يك مورد از سفرنامه‌هاى دورۀ معاصر؛ يعنى سفرنامۀ جلال آل احمد مورد پژوهش و بررسى قرار گرفته است:
1. سفرنامۀ ناصرخسرو قباديانى
(481 - 394 ق.)
ناصر خسرو تا 43 سالگى شغل ديوانى و دبيرى داشت و در آن سن، دچار انقلاب روحى شد و عزم سفر كرد. سفر وى هفت سال طول كشيد و در اين هفت سال، چهار نوبت حج به‌جا آورد. گزارش سفر هفت سالۀ او، سفرنامۀ وى مى‌باشد كه به زبان فارسى نگاشته شده است.
شرح چهار نوبت حج وى، كه چهارمين آن مفصل‌ترين آن‌ها است، از سفرنامه استخراج شده و در فصلنامۀ «ميقات حج»7 به صورت كامل آمده است. قابل توجه آن كه در اين چهار سفر، هيچ ياد و نشانى از خوبى يا بدى زنان نيست. نوبت‌هاى حج ناصر خسرو بدين قرار است:
سفر اول: سال 438 قمرى.
سفر دوم: سال 439 قمرى. ورود به مدينه 26 ذى قعده و خروج از مكه 12 ذى حجه.
سفر سوم: سال 440 قمرى. ورود به مكه 8 ذى حجه.
سفر چهارم: سال 442 قمرى. ورود به مكه يكشنبه آخر جمادى الآخر و خروج از آن، 19 ذى‌حجه.
2. سفرنامۀ ابن جبير (614 - 540 ق)
محمّد بن احمد بن جبير در بلنسيۀ اسپانيا متولد شد. وى شاعر، اديب، فقيه و سياح بود. سه بار به مشرق زمين سفر كرد و علاوه بر زيارت خانۀ خدا، شهرهايى راكه در مسير اسپانيا به مكه است - مانند مدينه، كوفه، بغداد، موصل، حلب و دمشق - ديد و در سفر اخير خود، در اسكندريه درگذشت.
سفرنامۀ وى، گزارش يكى از اين سفرهاست كه در جمعه، سيام شوال 578 قمرى آغاز شده8 و روز پنج شنبه 22 محرم سال 581 به شهر خود، غرناطه مى‌رسد. مدت اين سفر دو سال و سه ماه و نيم بود.9
وى در اين سفر، روز پنجشنبه 13 ربيع‌الآخر سال 579 قمرى به مكه مى‌رسد و 22 ذيحجۀ همان سال از مكه خارج مى‌شود و روانۀ مدينه مى‌گردد. اقامت وى در مكه 245 روز (هشت ماه و اندى) به طول مى‌انجامد.10 پس از ورود به مدينه، پنج روز نيز در آنجا اقامت مى‌گزيند و روز شنبه هشتم محرم از مدينه عازم عراق مى‌شود.11