38

فهرست اسناد حجگزارى دورۀ قاجارى در بايگانى عثمانى و ايرانى

ويژگيهاي كلى اسناد عثمانى

دردورۀ صفوى، مهمترين منبع دولت عثمانى در تاريخ نگارى، اسنادِ دولتى است كه از آنها با نام «دفاتر مهمه» يا «فرمانهاى سلطان عثمانى» ياد ميشود. اين اسناد داراى اطلاعات ارزشمند بوده و تا كنون نزديك به 20 مجلدِ آن (كه كمتر از 1 دفاتر است) ، از سوى مركز امور بايگانى دولت چاپ شده است. گفتنى است دفاترى كه هنوز چاپ نشده، در مركز اسناد دولت موجود است.

در واقع، هم اصل اسناد - كه به تركى عثمانى است - و هم بازنويسى آنها، به تركى امروزى موجود است.

يك مقايسۀ ساده نشان ميدهد كه اسناد آن دورۀ عثمانى، امروزه در دسترستر و منظمتر از اسناد ايرانى مربوط به دورۀ صفوى است. به سخن ديگر، منابعى كه شبيه دفاتر مهم عثمانى است، از دولت صفوى در ايران باقى مانده باشد، بسيار اندك است. اطلاعات ما از اين دوره، در منابع ايرانى، مربوط به تواريخ است نه اسناد.

چكيدهاى ازاسناد ديگر عثمانى دربارۀ حجگزارى ايرانيان، ازسال1205 بهبعد را ميتوان درسايت كلّ بايگانى عثمانى، كه دراختيار همه است، www. devletarsivleri. gov. tr( ى افت، ولى اين اسناد هنوز شامل دفاتر مهم نميشود.

اسناد حجگزارى ايرانيان در دورۀ عثمانى، افشاريه و زنديه، در مجموعهاى با نام خط همايون HAT(( گرد آمده است. مع الأسف اين اسناد مانند دفاتر مهم، هنوز بهچاپ نرسيده ولى خلاصۀ آنها در سايت ياد شده موجود است.

نيمى از اسناد دورۀ قاجاريهِ موجود در عثمانى هم همين حكم را دارد. اما نيم ديگر كه از سالهاى 1250 تا 1327 را شامل ميشود، در سايت پيشگفته موجود است و البته با نام خط همايون نيست. اينها در واقع اينها دفاتر ديگرى هستند.

نخستين سند از دورۀ قاجارى - با قدرى تسامح - از سال 1205 استكه در اينجا آوردهايم. اسناد خط همايون تا سال 1250 بوده و بقيه از دفاتر ديگر است.

ويژگى هاى اسناد ايرانى در دورۀ قاجار

هرچند از دورۀ صفوى، اسناد ايرانى موجود است، اما اسناد دورۀ قاجارى، هم بيشتر و هم منظمتر است. اين اسنادكه عمدتاً در وزارتخارجۀ ايران - مركز اسناد - نگهدارى مى شود مربوط به سالهاى 1265 تا 1327 است. بيشترين آنها مربوط به سال 1319 قمرى است. در واقع اسنادى از ايران كه در اينجا معرفى ميشود، مربوط به سالهاى يادشده است و جمعاً به71 ميرسد.1

غير از اسنادى كه از وزارت خارجه در دسترس ماست، چاپ بعضى از اين اسناد در كتاب «اسناد برگزيدۀ سياسى ايران و عثمانى» را نيز مشاهده مى‌كنيم.2 در جلد33 و54 اين كتاب، با شمارى از نسخههاى اصلى اسناد مواجه هستيم.5 البته احتمال مى دهيم كه در مركز اسناد ملى هم اسناد ديگرى بوده كه در اينجا مورد استفادۀ ما قرار نگرفته است.

افزون برآنچه گذشت، چندين سند ديگر در كتاب «اسناد روابط ايران و عربستان سعودى» (1357-1304خورشيدى)6 وجود دارد. همچنين چند سند ازآن، در مقالهاى از آقاى رسول جعفريان، در فصلنامۀ «ميقات حج» با نام «چند نامه از كارپرداز جده و سرپرست حجاج ايرانى» (1316) چاپ شده كه در فهرست ما آمده است.

فهرستى از اسناد وزارت خارجه را در بارۀ مسائل حج دورۀ قاجارى، ايشان در اختيار ما گذاشته است كه بدينوسيله از وى تشكر ميكنيم.

ويژگى اسناد ايرانى مربوط به بخش حج استكه در آن حج به تنهايى ذكر نشده، بلكه هميشه به همراه عتبات عاليات بدان نگاه مى‌شود. ولى از آنجا كه عتبات موضوع تحقيق ما نبود، از بحث درخصوص آن خوددارى كرديم.

هدف اصلى در اين مجموعه، ارائۀ فهرستى اجمالى از اسناد حج در دو كشور بوده تا بتواند پايۀ يك تحقيق منسجم در اين باره باشد.

گفتنى است ترتيب فهرست اسناديكه در اينجا آمده، بر پايۀ تاريخ سند است.

موضوعات درج شده در اين اسناد، بسيار متنوع و مربوط به رخدادهاى مختلف سياسى، اجتماعى، بهداشتى، دشوارى هاى طول راه، سرقت ها، قتل و غارت، مرگ و ميرها، جواز عبور، ماليات ها و. . . ميباشد.