39دراين ميان، گاهى با نمونههاى اجتماعى بسيار جالبى نيز مواجه ميشويمكه مهربانى و صميمت عثمانيها در رابطه با حجگزارى ايرانيان را به ما نشان ميدهد.
براى نمونه، اسنادى در بارۀ پيدا شدن اسب باقر ندمى از حجاج ايرانى، تسليم اموال متروكۀ حاج حسين ايرانى به خانوادهاش، توجه عثمانى به نزاع ميان حجاج ايران و داغستان، قانع كردن مادر شاهزادۀ ايرانى عباس ميرزا كه در بازگشت از سفر حج، قصد رفتن به اروپا از طريق مصر را داشت، به انصراف از تصميم خود، ممنوعيت حج از سوى ايرانيان براى فقرا و دراويش و كمك و تقدير ايرانيان به ساخت راه آهن عثمانى بسيار جالب توجه هستند.
در اين اسناد، با مشكلات ايرانيان در مسير حج آشنا ميشويمكه گرفتن ماليات از وسايل سفر؛ مانند اسب ها و. . . كنترل تذكره و مشكلات ناشى از آن در ارزروم، حلب، شام، اسكندريه، بغداد و كرمانشاه، كشتيهاى انگليسى و مشكلات ايجاد شده از طرف آنها براى حجاج ايرانى، تلاش عثمانيها در باز شدن راه جبل و برطرف شدن فتواى علما در اين باره، تأخير كاروان حج به خاطر حملهدارها، سه شهبندر (كار پرداز) عثمانى در بوشهر.
پيش از ارائۀ فهرست اسناد قاجارى، نمونههايى از اسنادِ مربوط به دورۀ صفوى، افشارى و زندى از ميان اسناد عثمانى را براى شما ارائه ميكنيم:
نمونه هاى صفوى
1. «به بيگلربيگى وان، حكم شد كه به معصوم سلطان، كه قصد سفر حجاز دارد اجازۀ سفر داده، در ورود به وان از طرف دولت عثمانى به صورت عالى مورد استقبال قرار گرفته و با وى در ملحق شدن به قافله حج معاونت گردد» .
DM7 / I
- II 1180/410 Tarih hicri)29Ramazan 975( 2. «ورود معصوم بيگ به آناتولى از طرف عثمانيان، همانند يك وضعيت فوق العاده تلقى مىشود. . . قبل از ورود معصوم سلطان به وان، كه به قصد حج به سمت اين شهر به راه افتاده بود، اوضاع منطقه را طورى به وى جلوه دهيد كه گويى نظاميان عثمانى با كليۀ تجهيزات به صورت آماده باش درآمده و مرزها مملو از سربازانى است كه هر لحظه منتظر شروع جنگ مىباشند. علاوه بر اين، از آنجا كه بسيار زودتر از زمان حج آمده، وى را در روها (شهر عرفۀ امروز) و يا بيرجيك جاى دهيد و حد ده روز قبل از زمان حج، او را به سوى شام بفرستيد.
DM / 7
-259 2-2491 (27 Cemaziyel evvel 976 3. حكم به بيگلر بيگى ديار روم در خصوص جمع آورى براتهايى كه به نام شاه و به قصد تجارت با ايران در زمان حركت معصوم خان به مكه در روستاى بورجى از توابع سنجاق سيورك صادر شده بود و مجازات كسانى كه به آن جانب مال التجاره ارسال داشتهاند.
MD 30/6 /12/25 Tarih hicri /15s985/
4. «بعضى از عجمهاى معروف به «رفض و الحاد» خانههايى بلند در خارج از حرم شريف ساخته، صالحان مشغول به عبادت در حرم شريف را بىحضور كرده و شبانه با اهل و عيال و تشك و گهوارههاى خود، رو به حرم شريف خوابيده، اوضاع ناشايستى چنين بىسرانجام اعلام مىشود. مناسب نيست كه منازل به ديوار حرم شريف متصل شوند و آن خانه و خانههايى كه به حرم شريف متصل شدند، همه با خاك يكسان شوند» .
MD 26, s.243, 697
-13 Cemaziyel evvel 982 5. حكم به قاضى مكه در جواب نامۀ وى مبنى بر لزوم ويران كردن سه طبقه شبنشينى اولاد قاضى سابق مكۀ مكرمه، مرحوم رضى مخدوم درحوالى جوار بيت الله الحرام شبنشينيهاى مذكور با خاك يكسان شده، نتيجه نوشته گشته به طرف ما ارسال گردد. صورت متفاوت از اين حكم قهوهخانهها وحاشيهها بر سر راه براى داد و ستد ساخته شده و براى مردم مزاحمت ايجاد مى كند. تماماً با خاك يكسان گردد.
DM 64/6 /16/45 Tarih hicri , /9n996/ DM 64/6 /108/295 Tarih hicri.996