159
نژاد اوس و خزرج
در اين‌كه نژاد دو طايفۀ مهم مدينه؛ يعنى اوس و خزرج، از عرب قحطانى و يمنى است، جاى ترديد نيست، ليكن در چگونگى اين مهاجرت به مدينه، اختلاف نظريه وجود دارد و شايد سخن ازرقى در «اخبار مكه» را نزديك‌ترين قول به واقعيت دانست كه مى‌نويسد:
«چون ثعلبةبن عمروبن عامر شنيده بود كه سد مأرب در اثر سيل عرم از ميان خواهد رفت، تمام اموال و املاكش را فروخت و با فرزندان و اقوام خويش يمن را ترك كرد و از شهرى به شهرى مى‌رفت تا آن‌كه به ناحيۀ مكه رسيد و با قبيلۀ جُرهم درگير شد و بعد از سه روز جنگ، آنان را شكست داد و در مكه و اطراف آن سكنى گزيدند و بعد از سالى، تبى دامن‌گيرشان شد كه پيش‌تر از اين تب چيزى نمى‌دانستند و آن را نمى‌شناختند. پيرى را خواستند و شرح حال خود به او گفتند و از رنجى كه به آنان رسيده بود، شكايت كردند. او به آنان گفت: از اين رنجى كه به شما رسيده، به من نيز رسيده است و اين دردى است كه در اين ناحيه گسترده و بيمارى فراگير است. از چارۀ آن پرسيدند، گفت: در كوچيدن است. . . آنان‌كه قصد ماندگارى در سرزمينى مرطوب، خوش آب و هوا و پرنعمت را دارند، به يثرب؛ سرزمين خرما كوچ كنند. اوس و خزرج به آن‌جا رفتند.
حسان‌بن ثابت در شعرى، جدا شدن سه طايفۀ بزرگ يمنى به «خزاعه» و «اوس و خزرج» و «غسانى» مى‌شود كه در سه منطقه سكونت كردند، خزاعه در مكه، اوس و خزرج در مدينه و غسان در شام. 1از گزارش فوق و منابع بسيار ديگر، برمى‌آيد كه دو طايفۀ بزرگ مدينه، از اعراب قحطانى و اصيل عرب و منسوب به أزْد هستند.
نژاد قريش
جدّ فرضى قبايل شمال عربستان عدنان است. پسر عدنان، معد و پسر معد نزار بوده است. به همين جهت قبايل شمالى را، در مقابل جنوبىِ قحطانى، علاوه بر عدنان، قبايل معد و نزار نيز خوانده‌اند.
و يكى از تقسيمات قيس دسته قبائل عيلان بوده است و اين دسته، اهميتشان به‌قدرى است كه گاهى تمام گروه قبايل شمالى را دربرابر قحطانى‌ها گروه قيس خوانده‌اند. . . از دسته‌هاى بزرگ ديگر مضر خندف است كه شامل شاخه‌هاى هذيل و تميم و كنانه بود و قريش از بطون