113كردهايم؛ يكى را بتنونى در اوايل قرن 20، در «الرحلة الحجازيه» و ديگرى را رفعت پاشا در «مرآة الحرمين» آوردهاند. اين تصاوير دقيقاً نشان مىدهد كه موقعيت جمرة العقبه، در مسير كوهستانى شمال منطقه منا است. اين دو نقشه ما را از هر وصف و شرحى بىنياز مىكند.
1 / ب: موقعيت تاريخى بناى مسجد بيعت
در متن جغرافيايى «المناسك و أماكن طرق الحج و معالم الجزيرة» (ص50) امام حربى در اوايل صدۀ سوم هجرى، از بناى مسجدى در مكان بيعت يثربيان با پيامبر اسلام ياد كرده و دقيقاً مشخص كرده است كه:
«مِن مَكّة إلى بئر مَيْمُونٍ، ميلان و هي سيرة الطريق. . . و قيل ان تصعد إلى منى عن يسار الطريق بأصل الجبل، المسجد الذي بايع فيه رسول اللّٰه صلىاللّٰه عليه [ وآله ] و سلّم، بيعة العقبة» . چاه منسوب به مَيْمُون حضرمى، از چاههاى مشهور مكه بوده كه در عهد فاسى تاكنون به «سبيل الست» شهرت يافته است و محل آن در سمت غربى عقبه قرار داشته است.
در نقشهاى كه رفعت پاشا در «مرآة الحرمين» از «مشاعِر الحج» ارائه كرده، معلوم مىشود. كه اين «سبيل الست» در مجاورت مسجد عقبه، مكانى مشخص است.
با اين همه، به جستجو پرداختم تا قبل از اوايل قرن سوم هجرى، از ديرينۀ بناى مسجد عقبه، آگاه شوم. . . .
جز قول مورد اعتماد النهروانى در «الاعلام بأعلام بلد اللّٰه الحرام» 1سند تاريخى مهمّى نيافتم. وى كه در حوالى 1020 كتاب خود را تأليف كرده، تصريح مىكند: بناى مسجد در سال 144ه. ق. به دستور ابو جعفر منصور عباسى احداث شده است.
چون به تحقيق پرداختم ديدم كه در اسناد تاريخى ابوجعفر منصور عباسى بهسال 144ه. ق. پس از سال 136ه. ق. كه همراه ابو مسلم حج بهجاى آورد، بار ديگر عازم مكه شده و حج را بهجاى آورده و در خلال ايام سكونتش در مكه، دستور احداث بناى مسجد عقبه را داده است. نجم عمربن فهد (812 / 885ه. ق.) 2ذيل شرح وقايع همين سال تصريح و تأييد كرده كه:
«فيها بنى المسجد الذي يقال له مسجد البيعة بقرب العقبة الّتى هي بحدّ منى من جهة مكة في شعب على يسار الذاهب إلى منى بينه و بين