112بنابراين، وقتى گفته يا نوشته مىشود:
«جمرةالعقبه» ، نظر به مفهومِ صرفاً ادبىِ آن نيست. اشاره به سنگريزههايى است كه چون به «الجمرة الأولى» ، «الجمرة القُصوىٰ» و «الجمرة الثانية» تجلّيگاه شيطان پرتاب مىشود، آن سه مكان به «جمرةالصغرى» ، «جمرةالوسطى» و «جمرة الكبرى» شهرت يافته است.
جمرةالكبرى يا مهمترين مكان مقاومت ابراهيم در برابر فريب و تجلّى شيطان بر ابراهيم، چون در مسير گردنۀ كوه مشرِف بر منطقۀ منا قرار گرفته بود، به «جمرةالعقبه» شهرت يافت. ولى در كدام قسمت از اين مسير؟
در مورد نامهاى معادل رجوع شود به:
محبالدين مكى (متوفى 694ه. ق.) ، القِرَى لقاصد امّ القُرى. 1هنگامى كه به نقشۀ جغرافيايى مىنگريم، در مىيابيم كه شعب منا زمين مسطّحى است ميان كوههاى سمت جنوبى و شمالى آن و منتهىاليه حدّ منا، دقيقاً در آغاز مسير گردنه است.
در آغاز مسير گردنه - و نه دقيقاً محل ملاقات انصار با پيامبر در آن گردنه - جمرةالعقبه، اين سوى عقبه است و بالاتر از آن، در سمت شمال شرقى جمرةالعقبه، محل ملاقات پيامبر با يثربيان. هر دو محل در طول عقبهاى قرار دارد كه بهسوى ارتفاعات ثبير منتهى مىشود. يكى پايين و ديگرى بالاتر. يكى در مسير رفتن به سمت جنوبى كوه و ديگرى در مسير رفتن به سمت شمالى ارتفاعات ثبير.
با اين تصوّر جغرافيايى از منطقه، تمام مسير عقبه در حدّ منا نيست. محلّ جمرۀ عقبه در حدّ منا است و آن سوى عقبه كه محل ديدار يثربيان بوده و بعدها به مسجد عقبه شهرت يافت، خارج از حدّ منا است.
براى اينكه نشان دهم محل جمرةالعقبه در دامنۀ كوه و آغاز مسير گردنه است، به جستجو پرداختم تا از موقعيت يك قرن گذشته تصاويرى تهيه كنم. به دو تصوير دسترسى پيدا كردم؛ يكى تصويرى است كه حدود 70 سال پيش رفعت پاشا آن را در «مرآة الحرمين» آورده است:
و دوّم تصويرى است كه از سرزمين باريك و دراز منا، ميان دو رشته ارتفاعات شمالى و جنوبى، در اواخر قرن 19، enorgruH kcuohS مستشرق هلندى در كتابهاى [ akkeM suA redliB ] چاپ و [ akkeM saltA -redliB gaaH ] neD ، 1888م، ارائه كرد:
از اين موقعيتها دو نقشه تهيه