61يادآورى: استفاده از احاديث در اين موارد، متوقف بر رعايت مبانى و قواعد حديثى، بعد از اطمينان از سندى و دلالت معتبر (مطابقى، تضمنّى، التزامى) آنها است.
3. تاريخ
تاريخ، يكى از منابع معرفتى بشر است. تاريخ پيامبران 1و اولياى الهى كه در قرآن كريم بيان شده است، مثل داستان ساختمان كعبه بهدست ابراهيم و اسماعيل 2كه داراى اسرار و آموزهها و پيامهاى متعددى براى ماست.
و نيز حكايات تاريخى كه در احاديث و تواريخ معتبر آمده است، مثل جريان آدم عليه السلام، هاجر در صفا و مروه 3و درگيرى ابراهيم عليه السلام با شيطان 4و مانند آنها كه بسيارى از اسرار حج را براى ما روشن مىسازد، كه برخى از آنها در مباحث پيش بيان شد.
آرى، تاريخ انبياى الهى سنتساز است نه تاريخ صرف.
يادآورى: استفاده از تاريخ پيامبران و اولياى الهى در استنباط اسرار حج، مستلزم بررسى روايات آنها از نظر سند و دلالت است.
4. عقل
عقل به دو معنا بهكار مىرود، قوّۀ تفكر و برهانهاى عقلى، 5و هر دو معنا مىتواند در مورد حج كاربرد داشته باشد؛ يعنى اگر ما بهوسيلۀ عقل برهانى، مطلبى قطعى از اسرار حج را كشف كرديم، آن مطلب معتبر است؛ چراكه عقل حجت باطنى است.
و گاهى عقل با تفكّر و خردورزى مىتواند برداشتهايى از مناسك حج داشته باشد.
هرچند كه اين برداشتها نوعى استحسان عقلى است، ولى دليلى بر ممنوعيت اينگونه برداشتها در باب اسرار حج نداريم؛ چراكه منتهى به صدور احكام و فتوا نمىشود. بنابراين، بيان آنها بهصورت يك احتمال، مانعى ندارد.
مثال: در سعى ميان صفا و مروه، دويدن و هروله براى مردان قرار داده و اين فرمان براى زنان نيامده است. ممكن است انسان در اين مطلب تفكر كند و به اين نتيجه برسد كه از آنرو هروله براى زنان قرار داده نشده، كه دويدن زنان موجب تحريك جنسى مردان مىشود و اين مطلب ممكن است به محيط معنوى سعى صفا و مروه آسيب برساند.