96ابراهيم به او ابلاغ شد و به‌يقين مربوط به زمان خاص نبوده است. شاهد قطعى اين برداشت، روايتى بود كه قبلاً ذكر شد كه امام صادق عليه السلام براى اثبات حج حضرت موسى و سليمان و. . .

تمسك به همين آيه فرمودند:

«. . . إنّ آدم و نوحاً حجّا و سليمان بن داود. . . و حجّ موسى. . . إنّه كما قال اللّٰه. . . و قال وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْرٰاهِيمُ الْقَوٰاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَ إِسْمٰاعِيلُ و قٰال: أَنْ طَهِّرٰا بَيْتِيَ لِلطّٰائِفِينَ وَ الْعٰاكِفِينَ. . . . ¹توضيح آن پيشتر گذشت.

علاوه بر اين آيات، رواياتى هم راجع به حجّ موسى و سليمان و داود و عيسى و. . . در كتب روايى نقل شده كه مرحوم كلينى آنها را در فروع كافى با عنوان «حج الأنبياء» ، ²جمع‌آورى كرده است.

بعد از جبرئيل و فرشتگان، نخستين كسى كه خانۀ خدا را زيارت كرد و اعمال حج را انجام داد، حضرت آدم است كه روايات در اين زمينه زياد است.

و از بعض روايات استفاده مى‌شود كه براى مردم جاى سؤال بود كه آيا حج به‌وسيلۀ اسلام تأسيس شد يا قبل از اسلام هم وجود داشت؛ از جمله رواياتى كه زراره از امام باقر عليه السلام نقل كرده كه از حضرت سؤال كردند: آيا قبل از بعثت پيامبرخدا صلى الله عليه و آله حج انجام مى‌گرفت يا نه؟ فرمود: بله. سپس تعبيرى به‌كار برد كه دلالت بر استمرار حج در زمان‌هاى گذشته دارد: «أَنَّ النَّاسَ قَدْ كَانُوا يَحُجُّونَ» . آنگاه فرمود:

«نُخْبِرُكُمْ أَنَّ آدَمَ وَ نُوحاً وَ سُلَيْمَانَ قَدْ حَجُّوا الْبَيْتَ. . . وَ لَقَدْ حَجَّهُ مُوسَى عليه السلام» . ³حج در دوران جاهليت

دستۀ ديگر از آيات، نه‌تنها دلالت بر وجود حج در زمان جاهيت دارد، بلكه چگونگى بعضى از مناسك حج را نيز بيان كرده است كه آن آيات به شرح زير است:

1. وَ مٰا كٰانَ صَلاٰتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاّٰ مُكٰاءً وَ تَصْدِيَةً . ⁴اين آيه ظهور دارد كه نماز و دعاى آنها هنگام انجام حج، به‌صورت سوت كشيدن و كف زدن بوده است.

2. ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ . ⁵