96
ادبيات حج در دورۀ دولت عثمانى
اسرا دوغان
پيش از آنكه الفباى لاتينى براى زبان تركى در سال 1925 در تركيه رسميت يابد، كتابهاى تركى، با الفباى عربى نوشته مىشدند. آنچه در اينجا به آن پرداخته خواهد شد، آثارى است كه پيش از اين تحوّل، به زبان تركى - يا عربى - و با الفباى عربى در بارۀ حج نوشته شده است. برخى از اين آثار، كه البته مهم بود، بعدها با حروف لاتين نيز به چاپ رسيد؛ از آن جمله مىتوان به كتاب «مرآة الحرمين» ايوب صبرى پاشا يا «حاج يولوندا» (در راه حج) شهابالدين يا «تحفة الحرمين» نابى اشاره كرد.
كتابهايى كه به آنها خواهيم پرداخت، بخشى خطى و البته بخش اندكى چاپى است.
آثار منتشر شده در دولت عثمانى، برخى به ادبيات خاص عربى در حجاز يا قاهره بر مىگشت و بيشتر آن به زبان تركى و برخى نيز فارسى بود.
اكنون ما در اين فهرست، نه همۀ آثار عربى را، بلكه قسمتى از آنها را كه به نوعى نزديك به ادبيات عثمانى است، خواهيم آورد.
معمولاً اينگونه آثار، با گرايش سنّى؛ اعم از حنفى يا شافعى و. . . نوشته شده است.
اين گرايش در آثار مناسكى آشكار و برجسته است، اما در ديگر آثار نيز خود را نشان مىدهد.
لازم به گفتن است كه فقه رسمى در