81مى‌كردند، استفاده كرد، لذا مؤسساتى براى تحقيق اين مصالح ايجاد نمود. مهمترين سازمانهاى ابداعى؛ «مثل جمعيت گسترش فرهنگ و مسيحيت» 1698م. و «جمعيت گسترش انجيل در مناطق مختلف جهان» 1701م. پديد آمد و انجمن‌هايى در دفاع از اين جمعيت‌ها تشكيل شد؛ مانند «انجمن تبليغ انجيل» 1792م. «انجمن كتاب مقدس انگلستان و بيگانگان» 1804م. و «انجمن لندنى‌هاى گسترش مسيحيت در بين يهوديان» 1808م. كه به سرعت دامنۀ اين فعاليت‌ها سرتاسر اروپا را فرا گرفت.
علاوه بر اين، انجمن‌هاى تجارى، انجمن‌هاى آموزشى و مؤسسات كشف مناطق جغرافيايى تشكيل شد. ساخت مدرسه، مؤسسات ترجمه، مراكز علمى، كتابخانه‌ها، مركز كنسول‌گريها و كارخانجات، امكاناتِ وسيعى را براى اروپاييان، كه اگر احياناً قصد داشتند در شرق ساكن شوند، فراهم مى‌آورد. در اين دوران مفهوم «منافع» اهميت فراوان يافت و از اين منافع بعداً با هزينه‌هاى هنگفت و نيروهاى زياد دفاع شد. 1در اينجا لازم به تأكيد نيست كه انگيزه‌هاى سياسى - نظامى انگلستان بر روابط (دوستانه) با شرق غلبه كرد و به اشغال نظامى استعمارى منجر شد. بى‌شك خاورشناسانِ انگليسى در طليعۀ اين اشغال قرار داشتند و آگاهى‌هاى دقيق آنها تضمين كنندۀ موفقيت كشورشان بود. اكثر اين مستشرقان، اگر نگويم همۀ آنها، از مؤسسات و مراكز علمى انگلستان فارغ التحصيل شدند و زير پوشش علم و اكتشاف، به اين مأموريت‌هاى ديپلماتيك دست زدند. 2در فهرست مراكز انگليسى، كه خدمات شايانى به انگلستان كردند، نام دو مؤسسۀ آكادميك بيشتر توجه همه را به خود جلب مى‌كند؛ دانشگاه آكسفورد، كه در قرن دوازده ميلادى و دانشگاه كمبريج، كه در سال 1257م. تأسيس شد. نقش دانشگاه كمبريج در اين راستا، چشمگيرتر بود؛ زيرا بيركهارت يكى از فارغ‌التحصيلان اين دانشگاه بود. او نخستين كسى است كه كرسى دروس عربى را در انگلستان، در سال 1632 پايه‌گذارى كرد. اين اقدام با تلاش سر توماس آدامز، از بزرگترين تاجران