64پيامبر صلى الله عليه و آله چنين بوده است.

ج) تغييراتى كه در مشاعر حج به وجود آمده، به خاطر حسّاسيتى است كه قاطبۀ مسلمين نسبت به آن داشته‌اند و همواره مورد توجّه تاريخ نويسان بوده است، بنابراين، بعيد به نظر مى‌رسد كه ستونى قبلاً وجود نداشته و بعداً ساخته شده و ذكرى از آن در تواريخ نيايد.

پاسخ: همان‌گونه كه با مدارك مختلف ثابت شد، ستونها به عنوان تغيير در مشاعر حج نصب نشده، بلكه فقط به عنوان علامت است و خود ما در سفرهاى نخستين حج ديديم چراغى هم در كنار آن نصب شده بود تا راهنماى شبها باشد.

هم اكنون تابلوهاى متعدد و نشانه‌هايى (به عنوان علامت) براى تعيين حدود عرفات، منا و مشعر نصب كرده‌اند كه هيچ‌كس حساسيتى نسبت به آن نشان نداده و نمى‌دهد؛ زيرا اينها فقط جنبۀ علامت دارد.

د) انداختن سنگ به صورت «خذف» ¹از جمله مستحباتى است كه غالب فقهاى محترم به آن فتوى داده‌اند و انداختن سنگ به اين صورت تناسب با مكان مرتفع دارد نه مكانى كه مساوى زمين است.

پاسخ: اين حكم مستحب نه تنها هيچ‌گونه دلالتى بر وجود ستون ندارد؛ زيرا پرتاب سنگ به اين صورت هم به سوى ستون ممكن است و هم به سوى قطعه زمين محلّ اجتماع سنگها (مجتمع الحصى) بلكه پرتاب سنگ به اين نحو، با نفى ستونها سازگارتر است؛ زيرا اصابت سنگ به ستونها با اين روش، آن‌هم از فاصله 10 يا 15 ذراع كه در روايت آمده، براى غالب افراد مشكل يا غير ممكن است، ولى پرتاب به سوى حوضچه‌هاى اطرافِ ستون‌ها، غالباً امكان‌پذير است.

خلاصه اينكه: دليل مزبور اگر بر خلاف مطلوب گوينده دلالت نداشته باشد، دلالتى بر مقصود او ندارد.

* * *

5 - اگر جمره زمين باشد، همان زمين زير ستونها است:

يكى ديگر از علماى حوزۀ عمليه در نامۀ خود چنين مى‌نويسد: ما قبول داريم كه