65الجزائر، قسطنطنيه، تونس و قيروان به طرابلس برسد و پس از گذراندن پنجاه روز، به اسكندريه مىرسيد. احمد مدّت سفر حاجيان مغرب از طرابلس تا قاهره را 325 ساعت و از قاهره تا مكّه را حدود 410 ساعت تخمين مىزند 1و بدينسان زمان اين مسافرت بسى طولانى بودهاست ومعمولاً رفت وبرگشت آنبيش ازيك سالبه طول مىانجاميده است.
سفرنامه نويسان حجازى، از شمار حاجيان مغرب سخنى به ميان نياوردهاند و تنها پارهاى تعابير همچون: «گروههاى فراوان» ما را به اين نتيجه مىرساند كه شمار آنها از اهميّت برخوردار بوده است. پزشك فرانسوى «اسكور» در آغاز سدۀ نوزده شمار آنها را ميان 1000 تا1100 حاجى تخمين مىزند 2كه خود حكايت از نقش مهمى دارد كه حج در استوار كردن پيوند ميان مغرب و مشرق اسلامى ايفا مىكرده است.
اگر چه شمارى از حاجيان مغرب - چنانكه از فهرست كشتىهاى دريانورد بندر طنجه (تينگيس) به مقصد اسكندريه پيداست - به مناسبتهاى مختلف راه دريايى را برمىگزيدهاند بايد گفت: اين راه از سدۀ نوزدهم تا پايانههاى سده بيستم همچنان راه اصلى تلقّى مىشد. تاريخ پرداز مغربى احمد ناصرى كه از موسم حج سال 1243 ه. / 1828 م سخن به ميان آورده، يادآور مىشود كه معمولاً در آن هنگام كاروانهاى حاجيان از كرانههاى مغرب راهى مىشدند و در فاس گردهم مىآمدند و كاروان اصلى با همان شكل مرسوم آن زمان، راه مكّه را در پيش مىگرفته است 3ولى پس از اشغال الجزائر به دست نيروهاى فرانسه در سال 1830 م استفاده از راه خشكى روبه كاهش نهاد و حاجيان بنا به انگيزههاى امنيّتى و اقتصادى، سفر از راه دريا را ترجيح مىدادند 4تا آنكه در سال 1854 تا 1857م سفر از راه دريا تنها گزينش بود و اين با حاكميت كشتىهاى بخار در سواحل مغرب همزمانى داشت. 5برخى از سفرنامه نويسان حجازى تاريخ اين رويداد مهم را با دقّت فراوان مورد توجّه قرار دادهاند و حاشيههاى سودمندى را با آن همراه كردهاند و آنچه ما در كتب گزارشگران مىيابيم، بخشى از دادههاى سرشار و ارزنده را باز مىتاباند كه اين ماندهها در خود اندوخته كرده و از جمله آن است گزارش فيفائى در سفرنامۀ خود كه چنين مىگويد:
«ما در آغاز ورود خود به شرق به سال 1263 ه. /1847 م از هر عالِمى كه مىيافتيم پيرامون كشتىِ بخار پرسش مىكرديم و آنها پاسخ مىدادند خدا داناتر است. كشتى بخار