121«فيناتى» در توصيف خانۀ خدا اينگونه مىنويسد:
«بيت الحرام عبارت است از حياط سنگفرش گستردهاى كه درهاى بسيار دارد و از همه سو به آن منتهى مىشود، با راههاى عبورى وسيع و گسترده. سقفش داراى ستونهايى است كه به همه جاى ساختمان احاطه يافته است. در وسط آن، ساختمانى است كه كعبه خوانده مىشود.
ديوارهاى اين ساختمان (كعبه) از بيرون با پوششى از مخمل گرانقيمت پوشيده شده كه قسمت بالاى آن، نوشتههاى عربى است كه با طلا حاشيهدوزى شده است.» 1و سپس به ازدحام مردم در مكه و كثرت حاجيان، در آن اشاره كرده و مىنويسد:
«. . . با اين تجمّع انبوه، كه در سالهاى اخير، گاهى در فاصلههاى كوتاهى قطع مىشد، به مكه رسيدم، در زمانى كه كاروانهاى بزرگ، يكى از آسيا و ديگرى از آفريقا به مكه آمدند. تعداد واردين به مكه، در هر قافله، حدود چهل هزار نفر بود. ميزان احترام و تقديسى كه براى بيتالحرام داشتند، در چهرۀ آنان آشكار بود. . .»
در اين جا بورتون (1820 - 1890م) 2كه فيناتى، در آخر سفرنامهاش، نوشتههاى او را منتشر ساخته، به اين سخن تمسك مىكند كه:
«على بك، تعداد حاجيانى را كه در سال 1807م، در عرفات وقوف داشتهاند، هشتاد هزار مرد و دو هزار زن و هزار كودك مىداند. بوركهارت، گردشگر ديگر، در سال 1814 م نيز آنها را هفتاد هزارنفر مىشمارد.»
سپس بورتون مىافزايد:
حاجيان هنگام زيارت، در سال 1835م 3از پنجاه هزار نفر تجاوز نكردهاند.
فيناتى در بارۀ مناسك حج در عرفات مىگويد:
حاجيان هنگامى كه به عرفات مىروند، ناگزير بايد قربانى كنند.
اگرچه يك برّه باشد و اين كار را ثروتمند و نيازمند به نحو مساوى بايد انجام دهند. در صورت نياز، بايد ثروتمند به فقير كمك كند. پس محتاجان از همۀ كشورها، پى در پى به مكه مىآيند تا سهم خويش را از قربانىها بستانند و پس از آنكه مناسك حج، به پايان رسيد، همۀ