150وافرى كه به حج داشتند، هرگز دست از سفر برنداشته، براى انجام اين فريضۀ الهى عازم ديار يار مىشدند.
حافظ شيرازى در اينباره مىگويد:
در بيابان گر به شوق كعبه خواهى زد قدم
سرزنشها گر كند خار مغيلان غم مخور 1
ما در اين نوشتار برآنيم تا از زبان سفرنامهنويسان، پارهاى از دشوارىها و تلخىها و ناكامىهاى سفر حج را بازگو كنيم:
1 - سختى و دشوارى راههاى ارتباطى
دشوار بودن راههاى ارتباطى، يكى از مشكلات جدّى حاجيان در گذشته بوده كه در سفرنامهها و اشعار شعراى فارسى از آن فراوان سخن گفته شده است.
خاقانى در اين زمينه مىگويد:
گر زخم يافته است از رنج باديه
ديدار كعبه مرحم راحترسان شده
و در جاى ديگر نگرانى خود در اين زمينه را چنين توصيف مىكند:
ساربانا به وفا بر تو كه تعجيل نماى
انورى (م 583 ه. ق.) نيز مىنويسد:
خوان خواجه كعبه است و نان او بيتالحرام
خواجوى كرمانى مىگويد:
به راه باديه هركس كه خون نكرد حلال
حرام باد مر او را وصال بيت حرام 4
مولوى مىگويد: