67
قبر حمزة قديماً مسجد» ؛ 1«از قديم الأيام قبر حمزه در زير مسجد 2قرار داشت.»
سمهودى سپس مىگويد: «وذلك فى المأة الثانية» . گفتار عبدالعزيز به قرن دوّم مربوط است.
پس بنا به گفتار اين دو مدينهشناس، قبر حضرت حمزه در قرن دوّم داراى حرم بوده و در زير سقف قرار داشته است، گرچه تاريخ دقيق اين بنا و همچنين بانى آن براى ما روشن نيست.
در ادامۀ همين بحث، ملاحظه خواهيم كرد كه كتيبۀ موجود در كنار مدفن شهداى اُحد بيانگر اين بوده كه قبور آنان هم در سال 275 داراى بنا بوده است.
حرم حضرت حمزه در قرن ششم
ابن جبير جهانگرد معروف (متوفاى 614) كه در سال پانصد و هفتاد و نه به زيارت حرمين شريفين مشرّف شده، مىگويد:
«وعلى قبره رضى الله عنه مسجد مبنى والقبر بِرحبته جوفى المسجد» . 3
«مسجدى بر روى قبر حمزه رضى الله عنه ساخته شده است و قبر در فضاى داخلى مسجد قرار گرفته است.»
ايجاد بناى باشكوه در قرن هفتم
ابن نجار، مدينه شناس قرن هفتم (متوفّاى 643) كه تقريباً شصت و چهار سال پس از ديدار ابن جبير از حرم حضرت حمزه، كتاب خود را نگاشته است، مىنويسد: در سال پانصد و نود و نه مادر خليفۀ عباسى، ناصر لديناللّٰه 4براى حمزه حرمبزرگى بنا نهاد وضريحى منقش از چوب ساج بر قبر او نصب كرد واطراف حرم را ديوار كشيد و براين حرم درى ازآهن گذاشتكه اين در، روزهاى پنج شنبه به روى زائران باز است. 5حرم حضرت حمزه در قرن دهم
سمهودى (متوفاى 911) حرم حضرت حمزه را به همان شكلى كه ابن نجار در سه قرن قبل از وى توصيف كرده است مشاهده نموده، مىگويد: «وعليه قبّة عالية حسنة مُتْقَنَةٌ وبابُه مُصفّح كلّه بالحديد بَنَتْهُ اُمّ الْخليفة الناصر لديناللّٰه كما قاله ابن النجار وذلك في سنة تسعين وخمسمائة، قال: وجعلت على القبر ملبناً من ساج وحوله حصباء وباب المشهد من حديد يُفتح كلّ يومِ خميسٍ. . .» 6
به طورى كه ملاحظه مىشود، اصل بناى ساختمان حرم حضرت حمزه در