54
: با توجه به اينكه حضرتعالى، قبل و بعد از پيروزىِ شكوهمند انقلاب اسلامى، به مكّۀ مكرّمه و مدينۀ منوّره مشرّف شدهايد، چه تحوّلاتى را در برگزارى مراسم حج مشاهده كرديد؟
آقاى هاشمى: در آن ايّام هم، مسافران خانۀ خدا، از معنويّت و حالات روحىِ خوبى بهرهمند بودند و اين اختصاص به زمان حاضر ندارد؛ ولى اين مسافرت، در آن سالها به علّت سختىهايى كه داشت، از سازندگى روحى و معنوى بيشترى برخوردار بود. در آن دوران، در حال تقيّه بوديم و براى هرگونه رياضت آمادگى داشتيم.
وضع آب عربستان به شدّت بحرانى بود و ناچار بوديم آن را به صورت گالن بخريم. حتى براى شستوشو هم آب را مىخريديم!
از نظر تغذيه نيز كاروانها مشكل داشتند و در آن حرارت و گرمىِ هوا، تأمين غذا به دوش خودمان بود. امّا در حال حاضر، خوشبختانه امكانات رفاهى خاصى براى زوّار در نظر گرفته شده است. هر كاروان، فرد يا افرادى را به عنوان روحانى براى آموزش دادن و راهنمايى افراد در اختيار دارد. حتى برنامههاى فرهنگى و اطّلاعرسانى همچون پخش نشريّات فارسى در ميان حجّاج ايرانى وجود دارد و به يك معنا با وضعيّت قبل از انقلاب، قابل مقايسه نيست؛ ايّامى كه بيشتر افراد در حالت غربت كامل به حج مىرفتند و گمان مىرفت كه رياضت هم جزو آداب و مناسك اين سفر است!
از نظر ارتباطات اجتماعى، دينى و سياسى هم در مسافرتهاى قبل از انقلاب، وضعيّت مطلوبى حاكم نبود. البته در مقطعى از تاريخ مثلاً همزمان با مبارزات مردم الجزاير بود، حج جلوۀ سياسى داشت. الجزايرىها و نيز فلسطينىها در حج فعال بودند و براى كمك به مبارزان، صندوقى قرار مىدادند و در داخل حرم نوشتههايى توزيع مىشد و مشاهده مىكرديم كه الجزايرىها يا فلسطينىها هر كدام در گوشهاى، در حال سخنرانى انقلابى بودند. حرفهايى كه در آنجا مىشنيديم، براى ما تحفه بود. و من همان موقع، حج را توأم با سياست مىديدم. به نظر مىرسيد كشور عربستان نيز ابايى ندارد كه مجاهدين ديگر كشورها به تبليغات سياسى بپردازند. البته در عصر كنونى، همان مراسم سياسى، حالت رسمىترى به خود گرفته است و به صورت