244
وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالاً وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ * لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ. . . . 1
«مردم را براى حج دعوت كن تا پياده و سواره بر مركبهاى لاغر از هر راه دور بيايند تا شاهد منافع گوناگون خويش باشند و نام خدا را در ايام معينى ببرند.»
آيۀ فوق به صراحت بيان مىكند كه حج مشتمل بر منافع دنيوى و اخروى است، چون هيچگونه محدوديتى در واژۀ «منافع» نيست. تمام منافع و بركات معنوى و مادى و فوايد فردى و اجتماعى را شامل مىشود و در روايتى از امام صادق عليه السلام نقل شده كه آن حضرت گفت: «منافع دنيا و منافع آخرت، هر دو را در بر مىگيرد.» 2در آيۀ ديگر قرآن مجيد مىفرمايد:
جَعَلَ اللّٰهُ الْكَعْبَةَ الْبَيتَ الْحَرام قِياماً لِلنّاس؛ «خداوند كعبه، بيت الحرام را وسيلهاى براى سامان بخشيدن به كار مردم قرار داده است.» 3با توجه به وسعت معناى «قياماً للناس» ، مسلمانان مىتوانند در پناه اين خانه و دستور سازندۀ حج كارهاى خود را سامان بخشند.
در روايتى از امام رضا عليه السلام، منافع سرشار حج و ابعاد عبادى - اجتماعى آن ذكرشدهاست. آن حضرت پس از ذكر منافع معنوى، به منافع مادى مىپردازد و مىگويد:
«تجديد الحقوق وخطر الأنْفُس عَنِ الْفساد وَ مَنْفعة من في الْمشرق و المغرب وَمَنْ في البَرّ والْبَحْر و ممّن يحجّ و ممّن لا يحجّ من تاجر وجالب و بايع و مشترٍ وكاتب ومسكين وقضاء حوائج أهل الأطراف المواضع الممكن لهم الاجتماع فيها كذلك ليشهدوا منافع لهم» . 4«در اين سفر زائر بيت موفق به تجديد حقوق و وادار كردن نفس به تقوا و حفظ نفس از فساد مىگردد. اين سفر منبع خير و بركت برا ى اهل شرق و غرب و اهل آب و خشكى است و نيز براى كسى كه حج مىگزارد و آن كه در اين مسير نسيت از تاجر فراهمكنندۀ جنس و فروشنده و خريدار و نويسنده و از كار افتاده و خلاصه برنامۀ حج، برآورندۀ حوائج مردم اطراف آن سرزمين و مواضعى است كه اجتماع براى اهل آن ممكن است تا شاهد بهرههاى آن براى خود باشند.»
بهطوركلى مىتوان ابعاد اجتماعى