243«گوشتها و خونهاى اين قربانيان هرگز به خدا نمىرسد بلكه آنچه به خدا مىرسد تقوا و پرهيزكارى است.»
در روايات اسلامى بار معنوى حج آنچنان است كه بدون آن حج معنايى ندارد و اطلاق حاج بر كسى كه به اين بعد انسانساز توجه نداشته باشد، نادرست است. در مراسم حج شخصى خدمت امام سجاد عليه السلام عرض كرد:
«ما أكثر الحجيج» .
حجگزاران چه بسيارند! حضرت در پاسخ او گفت: «ما أكثر الضّجيج وأقلّ الحَجيج» ؛ «چقدر نالهها زياد است و حاجى كم.» 1سفر حج فرصت مناسبى براى خودسازى و پرورش فضايل اخلاقى است.
امام راحل قدس سره احياگر حج ابراهيمى در عصر حاضر، براى دستيابى به مقاصد معنوى حج، عمل كردن به مناسك بهطور صحيح را مورد تأكيد قرار داده، مىگويد:
«مراتب معنوى حج كه سرمايۀ حيات جاودانه است و انسان را به افق توحيد و تنزيه نزديك مىنمايد، حاصل نخواهد شد مگر آنكه دستورات عبادى حج بهطور صحيح و شايسته و موبهمو عمل شود.» 2همچنين حصول ابعاد ديگر حج؛ اعم از سياسى واجتماعى را متوقف بر تحقّق بعد معنوى حج مىداند و مىگويد:
«بعد سياسى و اجتماعى آن حاصل نمىگردد مگر آن كه بعد معنوى و الهى آن جامۀ عمل پوشد و لبيكهاى شما جواب دعوت حقتعالى باشد و خود را محرم براى وصول به آستانۀ محضر حقتعالى نماييد ولبيكگويان براى حق نفى شريك به همۀ مراتب كنيد و از خود كه منشأ بزرگ شرك است بهسوى او جل وعلا هجرت نماييد. . . و اگر جهات معنوى به فراموشى سپرده شود گمان نكنيد كه بتوان از چنگال شيطان نفس رهايى يابيد و تا در بند خويشتن خويش و هواهاى نفسانى خود باشيد نمىتوانيد جهاد فى سبيل اللّٰه و دفاع از حريم اللّٰه نماييد.» 3ب - بعد اجتماعى حج ابراهيمى:
يكى از مهمترين ابعاد حج كه وجه مميز حج ابراهيمى با حج غير ابراهيمى است بعد اجتماعى، حج است. از آنجا كه اسلام دينى اجتماعى است احكامى كه در اين دين وضع شده خالى از بعد اجتماعى نيست، حتى اگر به صورت فردى اقامه گردد و نمونۀ بارز آن حج است. قرآن مجيد دراينباره مىگويد: