180شاخصههاى مدارا در دو گرايش فقهى
فقهاى شيعه، دربارۀ «مدارا با عامه» نگرش يكسانى نداشتهاند، برخى آنها را در حد «ضرورت و اضطرار» تلقّى كردهاند و برخى ديگر مدارا با ايشان را بهعنوان يك قاعدۀ عمومى پذيرفتهاند، عدهاى آن را مستحب شمرده و عدهاى ديگر واجب دانستهاند، برخى به موارد منصوص منحصر ساخته و بعضى در قالب كلّى مطرح كردهاند و. . .
از اينرو، با طرح برخى از شاخصههاى مدارا در گرايش فقهى رايج، به بيان ديدگاه هاى حضرت امام خمينى قدس سره پرداخته و تفاوت هاى دو گرايش فقهى را آشكار مىسازيم:
1- مدارا و خوف ضرر
واژۀ «تقيه» در اصل از «وقايه» مأخوذ است كه به معناى «صيانت و نگهدارى» است. عالم محقق مير سيدشريف جرجانى (م 816) ، تقيّه و تقاء را به «پرهيز كردن» ترجمه كرده است 1و در «لسان التنزيل» (تأليف قرن چهارم يا قرن پنجم) نيز «پرهيزگارى» برابر آن نهاده شده است. 2در «جواهر القرآن» ، كه از تأليفات قرن هفتم هجرى است، به همان معناى پرهيزگارى آمده است. 3و در «فرهنگنامۀ قرآنى» كه بر اساس 142 نسخۀ خطى كهن، استخراج و تنظيم شده است، «تقاه» به پرهيزيدن، پرهيزكردن و رهايى جستن ترجمه شده است. 4ولى فقها در بحث هاى فقهى خود، «قيد» خاصى را در مفهوم تقيه اخذ كردهاند و سپس برمبناى اين قيد، بحث هاى فقهى خويش را بنا نهادهاند؛ مثلاً شيخ انصارى تحفظ از «ضرر ديگرى» را در مفهوم تقيه دخيل دانسته و آن را چنين تفسير كرده است:
«المراد هنا التحفظ عن ضرر الغير بموافقته في قول أو فعل مخالف للحق» . 5
و برخى ديگر از فقيهان «التحفّظ عن الضرر» را معنى آن دانستهاند. 6با توجه به اين برداشت مفهومى و تفسير لغوى، فقها معمولاً تقيه را به «موارد ضرر» اختصاص داده و بدان محدود كردهاند.
حضرت امام خمينى، هرچند در رسالۀ تقيّۀ خويش اين موضوع را از ديد واژهشناسى مطرح نساختهاند، ولى در