164
جمعبندى
طبق آنچه تا اينجا گفتيم، برخى از روايات در مورد تقيۀ مداراتى وارد شده و از نظر سند، جز روايت آخر، بىاشكالاند و بيشتر آنها از نظر اصطلاح رجالى صحيح مىباشند. و از نظر دلالت نيز بر لزوم رعايت تقيه دلالت دارند، و بىشك اين تقيّه مداراتى است؛ زيرا حمل آنها بر تقيۀ خوفى وجهى ندارد؛ چون مورد آنها، بلكه صَريح برخى از آنها جايى است كه ترس هيچگونه ضررى نمىرود.
دلالت اين روايات بر مدعا، نهتنها از نگاه حضرت امام خمينى قدس سره تمام است بلكه از نظر كسانى كه تقيه مداراتى را قبول ندارند، همانند آيةاللّٰه خويى رحمه الله نيز پذيرفته شده است. ايشان در رابطه با دلالت اين روايات مىنويسد:
اگر در ترك تقيه ضررى بر جان خود و يا ديگرى مترتب نباشد بلكه تقيه براى جلب منفعت؛ يعنى مودّت و دوستى و مجامله با اهل سنت صورت گيرد، چنين تقيهاى انگيزه براى ارتكاب عمل حرام و يا ترك واجب نمىشود؛ زيرا مفهوم تقيه صادق نيست، بله اين تقيه درخصوص نماز رواست به اينكه در مساجد آنان حاضر و براى مدارا و مجامله با اهل سنت، با آنان نماز بخواند بىآنكه بر ترك اين تقيه ترس از ضررى نسبت به خود و يا ديگران باشد. دليل اين مطلب اطلاق رواياتى است كه امر به اين عمل (خواندن نماز با آنها) مىكند؛ زيرا رواياتى كه دلالت دارد بر اينكه نماز با آنها در صف اول، مانند نماز پشت سر رسولاللّٰه صلى الله عليه و آله مىباشد، مقيد به صورتى نيست كه ضرر بر ترك آن مترتب است. بلكه روشن شد كه حمل اينگونه روايات بر صورت ترس از ضرر، حمل بر فرد نادر است. . .
و ظاهر اين روايات، ترغيب و حثّ بر اظهار موافقت با آنان در نماز و غير نماز، از اعمال با قدرت واختيار است نه از روى ترس و تقيه» 1ه - روايات معارض
در برابر ادلهاى كه دلالت داشت بر اعتبار و اجزاء عمل تقيهاى، رواياتى هم وجود داردكه دلالت دارد بر مجزى نبودنِ آن. براى تمام و كامل شدن بحث، ناگزير از نقد و بررسى اين دسته از روايات هستيم: