157جهات فراوانى نسبت به ديگر تقسيمات برترى دارد؛ از جمله جامعيت و منطقى بودن را مى‌توان نام برد.

د - اختلاف فقها در تقيّۀ مداراتى

نگاه و باور فقها به تقيۀ مداراتى از جهات گوناگون و متفاوت است. سزاست پيش از آغاز بحث، اين اختلاف روشن شود. براى پرهيز از طولانى شدن نوشته، تنها به بيان نظريات شيخ انصارى و حضرت امام (رحمهمااللّٰه) نسبت به تقيه خوفى و مداراتى مى‌پردازيم:

1- شيخ انصارى تقيه خوفى را مَقْسَم و تقيه مداراتى را بخشى از آن مى‌داند. بنابر اين، از نگاه شيخ انصارى، تقيۀ مداراتى قسمى از تقيۀ خوفى است و در نتيجه تقيۀ مداراتى در طول تقيۀ خوفى است نه در عرض آن.

حضرت امام به خلاف نظريۀ شيخ انصارى، تقيۀ مداراتى را قسيم و در عرض تقيۀ خوفى مى‌داند. ايشان در مقام بيان تقسيمات تقيه، آن را با صرف نظر از ارتباطش با امور ديگر و به اصطلاح فى حدّ ذاته، تقسيم مى‌كند به «خوفى» ، «مداراتى» ، «اكراهى» و «كتمانى» ¹.

2- مرحوم شيخ انصارى تقيۀ مداراتى را از نظر حكم مستحب مى‌داند. ²و اما حضرت امام آن را واجب مى‌داند. ³3- شيخ انصارى در ماهيت تقيۀ مداراتى، ضرر را شرط كرد. ولى مى‌فرمايد:

«ضرر تدريجى» ⁴و اما حضرت امام در ماهيت تقيۀ مداراتى جز جلب محبّت و ايجاد وحدت كلمه چيزى را شرط نمى‌كند. ⁵بنابر اين، نگاهِ حضرت امام بانگاه شيخ انصارى به تقيۀ مداراتى، از نظر حكم و ماهيت و جايگاه و رتبه با همديگر تفاوت دارد.

اين اختلاف مبنا و ديد، نسبت به تقيۀ مداراتى آثارى را پى دارد و از همه مهمتر آن است كه جايگاه و اهميت تقيه مداراتى روشن مى‌شود.

ه‍ - ادلۀ تقيه مداراتى

مهمترين دليل بر تقيۀ مداراتى روايات است و از آنجا كه روايات فراوان و با مضامين مختلف وارد شده و نقد و بررسى تمامى آنها به طول مى‌انجامد، در اينجا به چند نمونه از هر