140«سهيلى گويد: زمزم آب نوشيدنى بود كه روح القدس جبرائيل، با پاشنۀ پاى خود براى اسماعيل فرزند ابراهيم جارى ساخت و واژۀ «بعقبه» مى‌تواند اشاره به اين نكته باشد كه زمزم براى اعقاب اسماعيل است كه عبارتند از حضرت محمّد صلى الله عليه و آله و امّت او.»
چنانكه خواهيم ديد، بيشتر روايات فريقين، اينگونه بيان مى‌كند كه جبرئيل به صورت انسانى در آمد و با پاشنۀ پاى خود زمين را شكافت و آب زمزم جوشيد و برخى روايات از شيعه و سنّى، از پاشنۀ پاى اسماعيل سخن مى‌گويد 1و در هر حال برداشت سهيلى و اشاره رمزگونه‌اى كه بدان پرداخته، در هر دو صورت مى‌تواند صدق كند و خدا داناتر است.
ثمرات القلوب
در دعاى حضرت خليل الرحمان است كه چون هاجر و اسماعيل عليه السلام را در آن وادى غربت و خشگ و سوزان نهاد و برگشت، با خداى خود گفت:
رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنتُ. . . وَارْزُقْهُمْ مِنْ الثَّمَرَاتِ. . . ؛ 2
«بارخدايا! آنان را از ميوه‌ها روزى ده. . .»
«عوالى» از امام صادق عليه السلام آورده است كه فرمود: «هو ثمرات القلوب» آنچه ابراهيم براى آن دعا كرد، در حقيقت ثمره و ميوۀ قلب‌ها بود. 3و نيز در تفسير على بن ابراهيم قمى از امام ششم عليه السلام نقل كرده كه فرمود:
«يعنى من ثمرات القلوب، أي حبّبهم الى النّاس ليأتوا إليهم ويعودوا» . 4
«از ميوۀ دلها، بدين معنا است كه محبّت آنها را در دل مردم قرار ده تا با آنان رفت و آمد داشته باشند.»
افزون بر اينها، در بخشى از آيۀ پيشگفته نيز آمده است:
. . . فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنْ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنْ الثَّمَرَاتِ. . .
«دلهايى را از مردم به سوى آنها متمايل گردان و از ثمرات روزى ده.»
از مجموع آنچه در اين آيه و روايات آمده است، مى‌توان دريافت كه خواستۀ اوليۀ حضرت ابراهيم توجّه دلها و محبّت قلب‌ها نسبت به خاندان و دودمان خود بود كه اين محبّت از ثمرات ظاهريه - كه منافاتى با آن تفسير هم ندارد - برتر و بالاتر است.
نكتۀ بسيار زيباى سخن امام