134حجر الاسود، نشان پيمان خداست با بندگان؛ و طواف، خود دريايى است از معرفت و عشق و شيفتگى!
امام صادق عليه السلام فرمود: سرّ اين كه كعبه چهار ديوار دارد، آن است كه بيت معمور، داراى چهار ديوار و چهار ضلع است. بيت معمور داراى چهار ضلع است، براى اين كه عرش خدا داراى چهار ضلع است؛ و عرش خدا داراى چهار ضلع است، براى اين كه كلماتى كه معارف الهى بر آن كلمات استوار است، چهار كلام است: «سبحان‌اللّٰه» ، و «الحمدللّٰه» ، و «لا اله إلّااللّٰه» و «اللّٰه اكبر» .
تسبيح است و تهليل، تحميد است و تكبير.
اين حديث، انسان را از عالم طبيعت به عالم مثال و از عالم مثال به عالم عقل و از عالم عقل به عالم اله، راه مى‌برد. 1بر محور كعبه، از شش گوشه، منطقۀ ممنوعه يا حرم امن الهى است. براى ورود به حرم بايد احرام بست و چه زيباست وحدت ريشه‌اى حرم و احرام كه به يك تعبير دقيق مى‌توان احرام را بازسازى حرم در وجود مُحرِم شمرد. حاجى كه احرام برمى‌بندد، گويا حرم امن خدا را در وجود خود به وجود مى‌آورد و منطقۀ وجود خودش را منطقۀ ممنوعه و منطقۀ صلح و آرامش و منطقۀ امن و امان اعلام مى‌دارد.
تلبيه:
«لبّيك اللّهمّ لبّيك، لَبّيك لا شريك لكَ لبَّيك، إنّ الحمد والنعمة لكَ والملك، لا شريكَ لك لبيك!» .
تنها واجب حج از مقولۀ لفظ و كلام، بجز نماز طواف (كه همان نماز معمولى شناخته شده است) ، همين كلمات پر طنطنه و پر جلال و شكوه است!
عرفات:
عرفات، سرزمين شناخت، سرزمين اولين انسان، كه هبوط كرد و دوباره راه صعود باز گرفت. . . سرزمين آدم و ابراهيم و محمّد صلى الله عليه و آله، سرزمين تجلّى كامل جبرئيل بر پيغمبر، سرزمين برّ و برهوت، بى‌هيچ نشانه و ساختمانى. . . در اينجا انسان است و زمين و آسمان! كدام