95از گفتار اين دو نفر، كه يكى جهانگرد است و ديگرى مدينه شناس، چنين برمىآيد كه در آن تاريخ و به فاصلۀ سى سال، تحوّل و تجديد بنا در بقعۀ عثمان به وجود آمده و آن قبۀ كوچك و مختصر به يك قبه بزرگ تبديل شده است.
برخوردارى قبر عثمان از بقعه، در طول تاريخ ادامه داشته تا در سال 1344 مانند ديگر آثار و بقاع به وسيلۀ وهابيان منهدم گرديده است.
ولذا سمهودى (متوفاى 911ه. ق.) قبۀ عثمان را به عنوان «قبهاى بزرگ» معرفى مى كند و مىگويد: «وعليه قبة عالية البناء» 1و مشابه همين جمله را صاحب كتابِ عمدة الاخبار فى مدينة المختار، كه تقريباً يك قرن پس از سمهودى مىزيسته، به كار برده است. 2از گفتار نايب الصدر شيرازى 3و رفعت پاشا 4كه در آخرين دهههاى قبل از انهدام بقيع به حج مشرف شدهاند چنين برمىآيد كه در زمان آنها نيز اين بقعه با همين مشخصات، كه پيشتر گذشت، موجود بوده است.
2 - 3 بقعه امام مالك و نافع
در آگاهى تاريخ و كيفيت ساختان بقعه و گنبد متعلق به امام مالك، كه يكى از پيشوايان چهارگانه اهل سنت است و نيز گنبد منتسب به نافع مولا ابن عمر يا نافع كه يكى از قاريان معروف هفتگانه مىباشد نيز به منابع مدينه شناسى و سفرنامهها مراجعه مىكنيم و مىبينيم آنچه از مجموع گفتار اين نويسندگان برمىآيد اين است كه:
تاريخ ساختمان بقعۀ امام مالك به قبل از قرن هفتم منتهى مىشود و كيفيت آن قبل از اين تاريخ معلوم نيست ولى ساختمان قبر منتسب به نافع در حدود قرن نهم هجرى بنا شده است و قبل از اين تاريخ از بقعهاى بنام وى سخن به ميان نيامده است.
ابن جبير (متوفاى 614 ه. ق.) مىگويد: «قبر مالك بن أنس الامام المدنى - رضى اللّٰه عنه - و عليه قبة صغيرة مختصرة البناء» 5
سمهودى (متوفاى 911 ه. ق.) هر دو بقعه را با اين بيان معرفى نموده است:
«و منها مشهد الامام ابى عبداللّٰه مالك بن انس الاصبحى عليه قبة صغيرة و الى جانبه فى المشرق و الشام قبة لطيفه ايضاً لم يتعرض لذكرها المطرى و من بعده، فيحتمل أن تكون حادثة و يقال ان بها نافعاً مولا ابن عمر» 6
صاحب عمدة الاخبار نيز يك قرن