95نخست «اخبار مكّه» از ازرقى و دوّمى «اخبار مكّه در گذشته و حال» از فاكهى كه هر دو در قرون اوليّه زندگى مىكردهاند. تحقيقات و اشارات موجود و مرتبط با بحث ما، در هر دو كتاب شبيه بهم است. هيچكدام مباحث مربوط به حدود حرم را در شكل بحث مستقل نياوردهاند.
شايد بدان جهت كه «علائم» در زمان آن دو، مشهور بودهاند. هر دو سيزده مورد مشخص را در حدود حرم ذكر كردهاند. فاكهى بحث مهمّى زير عنوان: «درّههايى كه از آنها سيلاب حلّ به حرم وارد مىشود» گشوده كه ازرقى آن را كنار گذاشته است. وى يادآور شده است كه بجز در منطقۀ تنعيم همواره سيلاب درّههاى حرم به حلّ جارى مىشود و فقها نيز بر اين باور بوده و آن را يكى از امتيازات حرم مىشمردند ولى فاكهى به تحقيق پرداخته و واقعيّت را غير از آن يافته است. بحثى مستقل نگاشته و جريان سيلاب در هفت درّه از حلّ به حرم را ثابت كرده است واقعيّت هم نظر فاكهى را تأييد مىكند.
ازرقى و فاكهى، هردو از شش ورودى به مكّه، كه در همۀ آنها علائمى وجود دارد، ياد كردهاند و آنها عبارتند از: مدينه، يمن، جدّه، طائف، عراق و جعرانه.
غير از فاكهى و ازرقى، علماى ديگر نيز در زمينۀ ضبط مواضع «حدود حرم» تلاشهايى انجام دادهاند؛ از قبيل محبالدين طبرى (متوفاى 694 ه. ق.) تقىالدين فاسى (متوفاى 832 ه. ق.) . و در روزگار ما ابراهيم رفعت فاصلۀ حدّ حرم را از راه طائف 18333 متر، از سوى عراق 13353 متر، از طريق تنعيم (راه مدينه) 6148 متر و از سمت يمن 12009 متر تعيين كرده است.
بسيارى از فقها بر اين باورند كه حدود حرم توقيفى بوده و از قبل از عصر پيامبر - ص - معيّن بوده است. بنابراين نمىشود گفت كه بايد مستقيم، منحى، شكسته، دايرهاى و امثال آن ساخت، بلكه لازم است حد حرم را هر جا كه هست - نزديك يا دور از حرم - و در هر جايى كه نشانهها را گذاشتهاند دانست. و حق انتخاب در اين امر، از آن خداست و جاى اجتهاد نيست.
دكتر بن دهيش به شناسايى نشانهها پرداخته و 934 نشانه را شناسايى كرده است و معلوم شده كه محيط حرم 127 كيلومتر است كه از «قرنالأعفر» شروع و پس از دور زدن به همانجا ختم كرده است. و مساحت حرم بر اساس نقشه هوايى 550300 متر مربع مىباشد.
نشانههاى مرز شرقى
مرز شرقى حرم، از ناحيه جنوب، از كوه «قرنالأعفر» شروع و به «ربعالنقوا» ختم