181گرفته‌اند. ما نيز در ايوان مقابل حوض منزل كرديم. حاجى اسعد كه اين باغ و بنا را از متولّى آن اجاره كرده و به حجاج اجاره مى‌دهد اظهار داشت كه اين باغ از جمله موقوفات سيد صافى و راجع به يك دسته از سادات مدينه است. در مدينه و همچنين در مكه، دو نژاد ابيض و اسود ديده مى‌شود. در مدينه از مهاجرين بلخ و بخارا فراوان هستند و غالباً حنفى مذهبند اما اهلِ مدينه شافعى مذهبند و على‌الظاهر بد مردمانى نيستند. شنيديم كه در مدينه و اطراف آن، چهار هزار نفر شيعى مذهب يعنى اثنى عشرى مى‌باشند و در حدود دويست و پنجاه حسينى و صادقى و موسوى دارند و اغلب بى‌سواد و بيكاره و فقير هستند. گويا در سابق موقوفات زيادى بوده كه بين آنها قسمت گشته و امورشان اداره مى‌شده است و اكنون از بين رفته يا غصب گرديده، لذا سادات مدينه اغلب بيچاره و تهى‌دستند. حجاج كه مدينه مى‌روند؛ يعنى حجاج شيعه از آنها دستگيرى مى‌كنند.
مدينه هم مثل مكه در كوهستان واقع است، الّا اين كه هواى مدينه لطيف‌تر و سردتر و زمين آن هموارتر و براى فلاحت قابلتر است. آبش شيرين است ولى از آب زبيده بهتر نيست. باغات و نخلستانش فراوان و زراعت غلّه و سبزيجاتش بسيار است. اغلب به واسطۀ شتر و الاغ آب مى‌كشند براى زراعت.
چند مكينه آب هم هست اما با كمى قنات نعمت فراوان است و بالجمله كسى كه از مكه مى‌رود به مدينه، خيلى مدينه به نظرش جلوه مى‌كند و واقعاً هم بى‌صفا نيست.
قلعه‌بندى مدينه خيلى محكم ولى كوچك است. محلّات زيادى در خارج قلعه است؛ از جملۀ آنهاست محلۀ نخاوله. قبرستان بقيع واقع در سمت شرقى مدينه است و قبور ائمه اربعه:
حضرت امام حسن مجتبىٰ، حضرت سجاد، حضرت باقر و حضرت صادق - عليهم‌السلام - و عباس بن عبدالمطلب و حضرت زهرا - عليهاالسلام - بنا بر قولى در يك صفه مانند مدفونند در سابق حرمى و گنبدى در كار بوده ولى اكنون بنايى نيست. فقط صورت قبور هست و بس.
قبرستان بقيع داراى حصاربندى است و دو باب دارد؛ يكى از آنها مسدود بود و براى بقيع دربان و خادم و يك دسته شرطى دارد كه اگر كسى خواست قبرى را ببوسد جلوگيرى كنند و همچنين اگر از روى كتاب، مثل مفاتيح يا مفتاح خواست زيارت‌نامه بخواند مانع شوند.
كتاب را با صاحبش جلب كرده جريمه مى‌كنند. وقتى پول نشان آنها دهى دست برمى‌دارند و اين كار منحصر به بقيع نيست بلكه در همه جاى مدينه و مساجد و مجامع آن، اين رويه