131شب جهاد و حج در من است و تكبيرات عيدين بر من است، اى شب من معدن كرامتم، دمدمۀ قيامتم و شب در پاسخ مى‌گويد اى روز اگر من سياهم باكى نيست، جامۀ كعبه سياه است و بيت‌اللّٰه است، حجرالاسود سياه است و يمين اللّٰه است.

مى‌دانيم انصارى عارف است، عرفا بيشترين توجه را به «دل» دارند زيرا دل را مهبط خدا مى‌دانند، دل به دست آوردن و كمك به همنوع را حتّى از حج و نماز برتر مى‌شمارند.

خواجه مى‌گويد: نماز نافله گزاردن كار پير زنان است، روزۀ تطوّع صرفۀ نان است، حج گزاردن گشت جهان است. دلى به دست آر كه كار آن است. ¹خواجه در ادامۀ بحث مذكور مى‌گويد: كار نه روزه و نماز دارد بلكه شكستگى و نياز دارد، عنايت دوست عزيز است، نشان او دو چيز است، عصمت در اوّل توبه در آخر، ابوجهل از كعبه مى‌آيد ابراهيم از بتخانه كار عنايت دوست دارد و باقى همه بهانه، حج‌گزاردن تماشاى جهان است نان دادن كار مردان است. ²در رسالۀ محبّت‌نامه مى‌گويد هدف زائر بايد خداى خانه باشد نه تنها خانه:

مست توام از جرعه و جام آزادم

* * *

در راه خدا دو كعبه آمد حاصل

* * *

12 - حكيم ابوالمجد مجدود بن آدم سنايى متوفّى 545 از شاعران بزرگ قرن ششم است كه پس از تغيير حالتى كه در او به وجود آمد به جرگۀ عرفا پيوست و از پيشوايان بزرگ عرفان و تصوّف ايران شد، بطورى كه مولوى او را دو چشم «عرفان» و «تصوّف» ناميده است. ⁵سنايى خود به سفر حج رفته و پس از سفر مكّه به غزنين برگشته و تا پايان عمر در آن شهر مانده است. ⁶او همانند ديگر عرفا بيشتر به ابعاد معنوى حج متوجّه است. در اشعار وى هم مدح هست هم حكايت، هم به صورت تشبيه و استعاره از كعبه و حج و متعلّقات آن سخن گفته و عشق را برتر از زيارت كعبه و زهد و طامات و. . . شمرده است.