48صاحب مدارك و جواهر مى‌فرمايند: محقق با كلمۀ «على الأصح» اشاره دارد به اختلاف فقها در حكم استلام حجر؛ از جمله نظر سلار كه قائل به وجوب استلام حجر شده است. ¹صاحب جواهر احتمال وجوب را به كتاب «فقيه» و «هدايه» نسبت داده است. ²صاحب كتاب «ايضاح ترددات الشرايع» مى‌گويد: «ظاهر عبارت شيخ مفيد قول به وجوب استلام حجرالاسود است.» ³مرحوم شاهرودى گويد: «صحيحۀ معاوية بن عمار و روايات آمر ديگر، دلالت بر وجوب دارد، ليكن تسالم فقها بر استحباب، مانع از فتوا به وجوب است.» ⁴بررسى مفاد ادلّه

روايات در اين مورد چند گروه است:

گروه اوّل: رواياتى كه دلالت دارد بر وجوب استلام حجر؛ از جمله:

1 - محمد بن الحسن باسناده عن الحسين بن سعيد عن النضر بن سويد عن ابن سنان عن أبى عبداللّٰه - ع - قال: «انما الاستلام على الرجل و ليس على النساء بمفروض.» ⁵امام صادق فرمود: «استلام بر مردان فرض و واجب است نه بر زنان.»

اين روايت به ظهور دلالت دارد بر وجوب استلام بر مردان، خصوصاً سياق جملۀ:

«ليس على النساء بمفروض»

2 - و باسناده عن أبى سعيد المكارى عن ابى عبداللّٰه - ع - قال: «انّ اللّٰه وضع عن النساء أربعاً و عدّ منهنّ استلام الحجرالاسود.» ⁶كلمۀ «وضع» دلالت بر رفع امتنانى دارد و فقها در حديث «وضع عن امتى. . .» فرموده‌اند:

اگر چيزى واجب نباشد، برداشتن آن منّتى بر امت نيست، بلكه برداشتن امر مستحب، خلاف امتنان است.

3 - و باسناده عن سعد بن عبداللّٰه، عن موسى بن الحسن، عن العباس بن معروف، عن فضالة بن ايوب، عمن حدّثه، عن ابى عبداللّٰه - ع - قال: «انّ اللّٰه وضع عن النساء أربعاً و عدّ