124معروف است، خدا به واقعيت امر داناتر است.

مرز حرم از سمت يمن

در مورد مرز حرم از سمت يمن دو نظر وجود دارد:

1- بنا به گفتۀ ازرقى ¹و ابن ابى زيد و سليمان بن خليل، مرز حرم در فاصلۀ هفت (سبعه) مايلى است.

2- در فاصلۀ شش (ستّه) مايلى است. اين قول را در سه نسخه از كتاب «القرى» به خط «محب‌الدين طبرى» ديده‌ام ولى مى‌ترسم اشتباه باشد نه لغزش قلم [ در عربى «سبعه» و «ستّه» شباهت زيادى با هم دارند] زيرا در كتاب «القرى» ، اين مطلب را پس از نقل قول ازرقى و ابن ابى زيد ذكر كرده است، خدا به واقعيت امر داناتر است.

محل مرز و نصب علامت حرم در اين سمت به گفتۀ ازرقى «اَضاةْ لِبْن» ²در بلندى لبن است كه امروز بنام «اضاة ابن عقش» معروف است و در آن علامتى به عنوان مرز حرم برپا است. «اَضاة» بر وزن «فَتاة» به معناى مرداب و محل جمع شدن آب، و «لِبْن» به كسر «لام» و سكون «باء» است، چنانكه حازمى گفته است. ولى سليمان بن خليل آن را به صورت «لَبَنْ» ؛ يعنى با فتح «لام» و «باء» ضبط كرده است، چنانكه در موارد متعددى از مناسك وى، به خط خود او ديده‌ام. خدا به واقعيت امر داناتر است.

اين بود آنچه در مورد حدود حرم در ميان مردم ديده‌ام، ولى در اين باره مطلبى از برخى از علماى حنفى ديدم كه جداً بعيد است: قاضى شمس‌الدين سروجى حنفى در مناسك خود از ابوجعفر هندانى نقل كرده كه وى گفته است: «فاصلۀ حد حرم از سمت شرق، شش مايل، از سمت دوم دوازده مايل، از سمت سوم سيزده مايل و از سمت چهارم بيست و چهار مايل است» مؤلف كتاب «المحيط» گفته است اين سخن درست نيست، زيرا فاصلۀ حد حرم در سمت شرق كه همان تنعيم است، سه مايل از مكه است نه شش مايل.

واقع را خدا مى‌داند ولى ظاهراً مقصود گويندۀ اين سخن، از حد شرقى، سمت عراق، از حد دوم، سمت تنعيم، از حد سوم، سمت يمن و از حد چهارم جده است. به اين علّت گفتيم اين مطلب بسيار بعيد است كه فاصلۀ سمت مشرق را كم و فاصلۀ سه طرف ديگر را بسيار زياد گفته است. در بحث تعيين حدود حرم، به اين علت از اين قول ياد نكردم - با آنكه اقوال